Królestwo Skarlandu

Temat: Norma prawna, przepis prawny, akt normatywny.
Autor: dr Ksawery van Berden, przew?d habilitacyjny

   Prawo jest rozumiane z regu?y, jak ju? wiemy – jako zesp?? powi?zanych wzajemnie wypowiedzi normatywnych, pochodz?cych od uprawnionych do tego podmiot?w. Wypowiedzi normatywne polegaj? na formu?owaniu pewnych wzor?w zachowa? (norm zasadniczych lub norm instrumentalnych). Owe wzory zachowa? s? przedstawiane przez podmiot wypowiadaj?cy norm? jako zachowania nakazane, zakazane lub dozwolone w stosunku do okre?lonych adresat?w oraz w okre?lonych okoliczno?ciach.
   W ka?dej wypowiedzi normatywnej mo?na wyr??ni? nast?puj?ce elementy:
1) Okre?lenie adresata, kt?remu wyznacza si? obowi?zek pewnego zachowania (w postaci nakazu lub zakazu) b?d? dozwala si? pewne zachowanie;
2) Okre?lenie okoliczno?ci, w kt?rych ma nast?pi? realizacja obowi?zku b?d? w kt?rych mo?e nast?pi? realizacja dozwolenia;
3) Okre?lenie wzoru zachowania (dzia?ania b?d? zaniechania) w postaci nakazu, zakazu lub dozwolenia.
Wypowiedzi normatywne mog? mie? charakter generalny (je?li s? kierowane do pewnej klasy adresat?w (np. obywateli Rotrii)) lub indywidualny (je?li dotycz? pewnego konkretnego adresata oraz konkretnych okoliczno?ci (np. decyzja o nadaniu obywatelstwa przez Patriarch?). Kolejn? cech? wypowiedzi normatywnych jest ich abstrakcyjno?? (je?li wyznaczaj? one powtarzalny wz?r zachowania, na przyk?ad w wypowiedzi „od dzi? b?dziesz robi? zakupy codziennie rano”) b?d? konkretno?? (je?li okre?laj? one pewne jednorazowe, niepowtarzalne zachowania, np. w wypowiedzi „Przeczytaj jeszcze t? ksi??k?”).
Normy prawne zawieraj? wzory przysz?ych, po??danych zachowa? okre?lonych adresat?w prawa, okre?lonych nie imiennie, ale rodzajowo. Maj? one zatem charakter generalno-abstrakcyjny oraz prospektywny (skierowany w przysz?o??). Wzory zachowa?, zawarte w normach prawnych, mog? mie? zatem wspomnian? przeze mnie posta? obowi?zku, uprawnienia lub kompetencji.

Ex definitione, norm? prawn? nazywamy wypowied? zawieraj?c? ??danie w?adzy publicznej, aby w okre?lonej sytuacji adresat podj?? wyznaczone w niej dzia?anie. Jest to zatem norma post?powania, kt?ra zosta?a ustanowiona przez kompetentne organy w?adzy publicznej.
Kluczowym elementem w analizie norm prawnych jest ich budowa. W tym wymiarze wyr??niamy dwie koncepcje:
1) Tr?jelementow? koncepcj? normy prawnej, kt?ra zak?ada budow? normy z trzech element?w, gdzie jeden wynika z drugiego. Koncepcj? t? charakteryzuj?:
    a) hipoteza, okre?laj?ca warunki zastosowania normy prawnej oraz jej adresata (np. biskup sprawuj?cy w?adz? nad powierzon? diecezj? (…))
    b) dyspozycja, okre?laj?ca w?a?ciwy spos?b zachowania si? adresata w okoliczno?ciach wskazanych w hipotezie (wspomniany wy?ej nakaz, zakaz lub uprawnienie; np. (…) zobowi?zany jest do troski o powierzony Ko?ci??)
    c) sankcja, okre?laj?ca negatywne nast?pstwa, jakie spotkaj? adresata, je?li zachowa si? w spos?b niezgodny z nakazem lub zakazem wskazanym w dyspozycji (np. (…) pod gro?b? odwo?ania z piastowanej godno?ci).

W ten spos?b roz?o?yli?my na czynniki przewidziane w koncepcji tr?jelementowej przyk?adow? norm? prawn? o w?a?ciwym brzmieniu:
2) Wyr??niamy tak?e koncepcj? norm sprz??onych, a wi?c dwuelementow? koncepcj? budowy normy prawnej, kt?r? charakteryzuj?:
    a) Norma sankcjonowana, sk?adaj?ca si? jednocze?nie z hipotezy i dyspozycji. Wyra?a nakaz lub zakaz okre?lonego zachowania. Sprzeczno?? z ow? norm? traktowana jest jako bezprawno??, co z kolei staje si? przyczyn? odpowiedzialno?ci karnej (np. „Biskup sprawuj?cy w?adz? nad powierzon? diecezj? zobowi?zany jest do zachowania nienagannej postawy moralnej (…)”).
    b) Norma sankcjonuj?ca – sk?ada si? z hipotezy i dyspozycji. Hipoteza okre?la fakt naruszenia normy sankcjonowanej, a dyspozycja jest w?a?ciw? sankcj? przedstawion? jako spos?b post?powania. Ten typ normy charakterystyczny jest dla prawa karnego (np. „Biskup, kt?ry nieetycznie sprawuje sw?j urz?d, zobowi?zany jest do naprawienia wyrz?dzonej szkody moralnej pod rygorem odwo?ania z piastowanej godno?ci”).
W przypadku koncepcji norm sprz??onych, norma sankcjonuj?ca znajduje zastosowanie dopiero w?wczas, kiedy nie zostanie zrealizowane za?o?enie normy sankcjonowanej.

Ze wzgl?du na spos?b wys?owienia, wyr??niamy nast?puj?ce normy prawne:
1) Nakazuj?ce – w dyspozycji normy sformu?owany jest konkretny nakaz (np. „Prezbiter zobowi?zany jest do pos?usze?stwa wobec ordynariusza diecezji, do kt?rej zosta? inkardynowany”).
2) Zakazuj?ce – w dyspozycji normy sformu?owany jest konkretny zakaz (np. „Prezbiterowi zabrania si? dzia?a?, co do kt?rych nie uzyska? zgody swego ordynariusza”).
3) Uprawniaj?ce – w dyspozycji normy sformu?owana jest mo?liwo?? wyboru sposobu post?powania (np. „Duchowny ma prawo stworzenia w?asnej tarczy herbowej lub czerpania ze zbior?w Instytutu Heraldycznego”).

Ze wzgl?du na zakres zastosowania, wyr??niamy:
1) Normy bezwzgl?dnie obowi?zuj?ce – podmioty prawa nie mog? decydowa?, czy nale?y si? zastosowa? do tych norm (np. obowi?zki fiskalne w realnej RP).
2) Normy wzgl?dnie obowi?zuj?ce – s? stosowane tylko w?wczas, gdy podmioty prawa nie przyj??y innych regu? ni? wyra?one w konkretnej normie (np. w prawie gospodarczym).

Przez wzgl?d na zakres obowi?zywania, wyr??niamy:
1) Ius commune – a wi?c prawo obowi?zuj?ce na obszarze ca?ego pa?stwa;
2) Ius particulare – prawo obowi?zuj?ce jedynie na cz??ci terytorium pa?stwowego.

W budowie normy prawnej, istotn? rol? odgrywa sankcja, st?d w?a?nie wyr??niamy nast?puj?ce rodzaje sankcji:
1) Karne – maj? charakter represyjny i polegaj? na odebraniu lub ograniczeniu dost?pu do d?br uznawanych za cenne i po??dane, np. ?ycia, maj?tku lub wolno?ci (np. utrata maj?tku w skutek malwersacji finansowych).
2) Egzekucji – polegaj? na zmuszeniu adresata nieprzestrzegaj?cego normy prawnej do zrealizowania takiego stanu rzeczy, kt?ry istnia?by, gdyby dana norma by?a przestrzegana (np. nakaz zap?acenia odszkodowania za spowodowanie wypadku samochodowego przez zbyt szybk? jazd?).
3) Niewa?no?ci – polegaj? na tym, ?e je?eli czynno?? prawna zosta?a wadliwie dokonana, to nie wywo?uje skutk?w prawnych (np. wst?pienie w zwi?zek ma??e?ski przez m??czyzn? posiadaj?cego ju? ?on? w innym kraju). Dzia?ania obj?te sankcj? niewa?no?ci uznaje si? za niewa?ne.

Przepisem prawnym z kolei nazywamy jednostk? redakcyjn? aktu prawnego wyra?nie wyodr?bnion? w formie artyku?u lub paragrafu (artyku?/paragraf, ust?p, punkt, litera, tiret). W rozumieniu gramatycznym, przepisem prawnym nazywamy zwyk?e zdanie.

Aktem normatywnym, ex definitione nazywamy tekst zawieraj?cy sformu?owane w j?zyku prawnym i zapisane w postaci przepis?w normy prawne. Normy te posiadaj? wspomniany przeze mnie wy?ej charakter generalno-abstrakcyjny. Poj?cie aktu normatywnego niekiedy jest tak?e stosowane jako okre?lenie wszelkich tekst?w traktuj?cych o normach post?powania. Do tworzenia akt?w normatywnych uprawnione s? ?ci?le okre?lone podmioty, w Pa?stwie Ko?cielnym uj?te chocia?by w Bulli Exsurge Domine. Owa ustawa zasadnicza okre?la tak?e tryb i warunki tworzenia rzeczonych akt?w, a tak?e jakie formy one przyjmuj? (np. bulla, dekret, brewe itd.).