Temat: Prawo karne – podstawy prawa karnego.
Autor: prof. zw. dr hab. net. Franz Ferdinand von Habsburg-Lothringen
Prawem karnym nazywamy zesp?? norm prawnych, zakazuj?cych pod gro?b? kary pope?niania czyn?w, kt?re jako spo?ecznie niebezpieczne stanowi? okre?lone ustawowo przest?pstwa. Ustawicznie okre?lane przest?pstwa oraz kary za nie towarzysz?ce stanowi? centralne elementy prawa karnego.
Fundamentalnym poj?ciem zwi?zanym z prawem karnym s? definicje przest?pstwa.
Przest?pstwem nazywamy czyn cz?owieka, zabroniony przez ustaw? obowi?zuj?c? w trakcie jego pope?nienia, bezprawny, zawiniony, spo?ecznie szkodliwy w stopniu wy?szym ni? znikomy.
Na elementy przest?pstwa sk?adaj? si?
1) podmiot przest?pstwa (sprawca),
2) przedmiot przest?pstwa (dobro, przeciwko kt?remu przest?pstwo by?o skierowane),
3) strona przedmiotowa (spos?b i okoliczno?ci pope?nienia czynu (m.in. czas, narz?dzie, miejsce etc.), 4) strona podmiotowa (subiektywne okoliczno?ci sprawy).
Wyr??niamy tak?e pi?? elementarnych kwalifikacji dotycz?cych sposobu pope?niania przest?pstw:
1) Sprawstwo – sprawc? jest osoba, kt?ra sama lub wsp?lnie z inn? osob? dopuszcza si? przest?pstwa, a tak?e osoba kieruj?ca pope?nieniem przest?pstwa przez inn? osob? zlecaj?c? pope?nienie przest?pstwa;
2) Pod?eganie – nak?anianie innej osoby do pope?nienia przest?pstwa. Pod?egacz jest traktowany jako sprawca – osoba, kt?ra chce pope?ni? przest?pstwo, wyr?czaj?c si? inn? osob?;
3) Pomocnictwo – umo?liwienie lub u?atwienie pope?nienia przest?pstwa (np. przez dostarczenie narz?dzi, udzielenie informacji);
4) Usi?owanie – sprawca podejmuje dzia?ania zmierzaj?ce do pope?nienia przest?pstwa, jednak nie nast?puje skutek w postaci przest?pstwa (np. nieudana pr?ba zamachu na ?ycie cz?owieka);
5) Przygotowanie – podj?cie czynno?ci maj?cych stworzy? warunki do przedsi?wzi?cia czynu zabronionego.
Przest?pstwa dzielimy tak?e wed?ug kryteri?w: wysoko?ci kary (zbrodnie i wyst?pki), sposobu ?cigania (?ciganie z urz?du oraz ?ciganie na wniosek) a tak?e rodzaju winy (przest?pstwa umy?lne i nieumy?lne).
Przy definiowaniu zjawiska przest?pstwa, nale?y tak?e wzi?? pod uwag? najwa?niejsze okoliczno?ci, wy??czaj?ce odpowiedzialno?? karn?: niepoczytalno??, obrona konieczna, stan wy?szej konieczno?ci, rozkaz, dzia?anie w granicach uprawnienia lub eksperyment medyczny.
Kar? nazywamy ?rodek przymusu stosowany przez pa?stwo wobec osoby uznanej za winn? pope?nienia przest?pstwa. Kara spe?nia kilka funkcji: odstraszaj?c? (zapobiega pope?nianiu podobnych czyn?w przez inne podmioty), represyjn? (zaspokaja spo?eczne poczucie sprawiedliwo?ci), resocjalizacyjn? (umo?liwia przest?pcy powr?t do uczciwego ?ycia) oraz izolacyjn? (oddziela przest?pc? od spo?ecze?stwa i uniemo?liwia pope?nienie kolejnych przest?pstw).
Rodzaje kar, w zale?no?ci od przyj?tego systemu prawa karnego w danym pa?stwie, wyr??nia si? w odniesieniu do za?o?e?. W Pa?stwie Ko?cielnym, definicje oraz tryb zastosowania kar okre?la tytu? V Kodeksu Prawa Kanonicznego, dziel?c je w szczeg?lno?ci na:
1) Cenzury, a wi?c kary zwi?zane z wykluczeniem lub ograniczeniem praw i przywilej?w zwi?zanych z przynale?no?ci? do stanu duchownego lub ko?cio?a, w szczeg?lno?ci:
a) Ekskomunik? – najwy?szy wymiar kary ko?cielnej, definiowany kan. 101 1?-4? CIC;
b) Suspens? – zwi?zan? jedynie ze stanem duchownym, kan. 102 ? 1 CIC.
2) Kary ekspiacyjne, a wi?c zwi?zane z zakazami, pozbawieniami, przeniesieniami lub wydaleniami, okre?lone kan. 103 i 104 CIC.
3) Kanoniczne ?rodki karne i zado??uczynienia, a wi?c upomnienia lub nagany kanoniczne w ramach ?rodka karnego, a tak?e pokuty w ramach zado??uczynienia, okre?lone kan. 105 i 106 CIC.
?rodkiem karnym okre?la si? dodatkowe dolegliwo?ci przewidziane przez prawo za dokonanie okre?lonych przest?pstw. Poza regulowanymi kanonicznie, w PKR wyr??nia si? tak?e: 1) pozbawienie praw publicznych, 2) zakaz wykonywania zawodu, zajmowania okre?lonego stanowiska lub prowadzenia okre?lonej dzia?alno?ci, 3) nawi?zka oraz 4) publiczne og?oszenie wyroku.
W zale?no?ci od charakteru i formy pope?nienia przest?pstwa przez osob? znajduj?c? si? pod jurysdykcj? rotryjskiego wymiaru sprawiedliwo?ci, kompatybilnymi organami orzecznictwa w zakresie zastosowania kar i ?rodk?w karnych s? zar?wno Sygnatura Apostolska (w zakresie niezastrze?onym dla odr?bnych organ?w) oraz Kongregacja ?wi?tego Oficjum (w zakresie niezastrze?onym dla odr?bnych organ?w).