Temat: Prawna ochrona praw cz?owieka w ustawodawstwie rotryjskim i mi?dzynarodowym
Autor: bp Giacinto Martino Mancini, praca magisterska
Promotor: dr Ksawery van Berden
1. Wst?p
Temat niniejszej pracy brzmi: „prawna ochrona praw cz?owieka w ustawodawstwie rotryjskim i mi?dzynarodowym”. Celem pracy jest ukazanie stosunku do praw cz?owieka w spo?eczno?ci internetowej zwanej mikronacjami przy nawi?zaniu do ?wiata rzeczywistego. Szczeg?lnie skupi? si? tutaj na Pa?stwie Ko?cielnym Rotria. W pracy zostan? tak?e ukazane podej?cie do godno?ci ludzkiej w ?wiecie realnym.
2. Prawa cz?owieka w og?lno?ci
By m?c w pracy traktowa? o prawach cz?owieka, nale?y ustali? czym one s? oraz z czego one wynikaj?. Od najdawniejszych czas?w filozofowie greccy zadawali sobie pytanie: jaka jest godno?? istoty ludzkiej? Jednak pierwsze skodyfikowanie tych praw, mia?o miejsce w 1789 roku, kiedy to we Francji zosta?a og?oszona „Deklaracja praw cz?owieka i obywatela”. Nas jednak w tej pracy b?dzie interesowa? bardziej rok 1966 - w tym w?a?nie czasie zosta?y og?oszone Mi?dzynarodowe Pakty Praw Cz?owieka. Nie oznacza to, ?e pomi?dzy tymi dwoma wy?ej podanymi datami nic si? nie dzia?o, a wr?cz przeciwnie- organizacje mi?dzynarodowe przez prawie ca?y czas pracowa?y nad popraw? przestrzegania praw cz?owieka, ale dopiero po II wojnie ?wiatowej Organizacja Narod?w Zjednoczonych postara?a si? o przyj?cie mi?dzynarodowych pakt?w.
3. Stosunek do praw cz?owieka na ?wiecie
?yjemy w czasie i w miejscu, w kt?rym prawa cz?owieka stanowi? nieod??czny element naszej rzeczywisto?ci. Taka sytuacja ma miejsce nie tylko w naszej ojczy?nie, ale we wszystkich demokratycznych pa?stwach prawa na ?wiecie. Trzeba jednak pami?ta?, ?e s? obszary na ziemskim globie, gdzie sprawy te maj? si? inaczej. W wielu miejscach funkcjonuje niepisane prawo, kt?re wskazuje nam, ?e mo?e przetrwa? tylko najsilniejszy osobnik i ta walka o byt sprawia, ?e na przyk?ad afryka?skie plemiona tocz? ze sob? wojny o ziemi?, dost?p do zbiornik?w wodnych, czy te? innych zasob?w, kt?re s? cz?owiekowi konieczne do ?ycia. S? w ko?cu kraje na ?wiecie, gdzie sytuacja ludzi jest straszna, gdzie cz?owiek jest traktowany gorzej ni? zwierz?ta. Przyk?adem pa?stwa nale??cego do tej kategorii jest Korea P??nocna. Jej obywatele s? zastraszeni, ?yj? z niepewno?ci? o kolejny dzie?, gdy? nie wiedz? czy mo?e nie zostan? wkr?tce aresztowani i osadzeni w obozach koncentracyjnych.
Patrz?c na tak r??ny stan przestrzegania praw cz?owieka nasuwa si? pytanie o godno?? osoby ludzkiej, oraz o to jak zaradzi? ?amaniu praw. Ostatnimi czasy nawet w krajach cywilizowanych powstaje dyskusja, czy cz?owiekiem staje si? w momencie pocz?cia, czy mo?e od chwili narodzin.
Dlaczego o tym w?a?nie pisz?? ?wiat wirtualny ma za zadanie odzwierciedli? realia ?wiata rzeczywistego i w ten oto spos?b mikronacje staj? si? w mieszank? kulturow?, kt?ra nie tylko ukazuje obyczaje lud?w do kt?rych nawi?zuje charakter mikronacji, ale przede wszystkim jej zadaniem jest prezentowanie tradycji politycznych danego regionu. Cz?sto s? to tradycje niezbyt chlubne- nawi?zuj?ce do system?w totalitarnych. Trzeba si? jednak zastanowi?, czy kt?rekolwiek z wirtualnych pa?stw odwa?y?oby si? traktowa? cz?owieka w spos?b niehumanitarny? Moim zdaniem jest to niemo?liwe do zrealizowania. Z dw?ch powod?w: po pierwsze, pa?stwa te nie dzia?aj? w spos?b realny, a wi?c nie mo?liwe jest na przyk?ad torturowanie lub wi?zienie obywatela w nieludzkich warunkach. Po drugie, polskie mikronacje podlegaj? prawu pa?stwowemu, a te chroni u?ytkownik?w internetu z przed cyberprzemoc?.
4. Generacje Praw cz?owieka
W tym rozdziale chcia?bym zaj?? si? podzia?em praw cz?owieka. Pomo?e mi to p??niej przy omawianiu ich w kolejnym rozdziale. Czy mo?na warto?ciowa? w og?le prawa cz?owieka? Oczywi?cie, ?e tak, gdy? istniej? prawa, kt?re s? wa?niejsze od drugich. Te mniej istotne- je?eli mo?na to tak uj??- wynikaj? z tych wa?niejszych, dlatego prawnicy podzielili prawa na generacje.
Prawa cz?owieka dzielimy ze wzgl?du na wag? wolno?ci, kt?r? okre?la dane prawo, gdy? prawo do ?ycia jest o wiele wa?niejsze ni? prawo do udzia?u w ?yciu kulturalnym. Istniej? trzy generacje, chocia? dodawana jest jeszcze czwarta m?wi?ca o prawach mniejszo?ci seksualnych. Ja jednak pos?u?? si? tym pierwszym podzia?em:
Pierwsza generacja obejmuje swoim zasi?giem trzy najwa?niejsze prawa. Zwi?zane one s? z:
egzystencj? ludzk?- obejmuje prawo do ?ycia, wolno?ci osobistej i wolno?ci od tortur;
wolno?ci? ?wiatopogl?dow?- obejmuje prawo do wolno?ci wyznania, sumienia, my?li, g?oszenia swoich pogl?d?w ;
egzystencja prawn? cz?owieka- obejmuje prawo do informacji, r?wno?? wobec prawa, do osobowo?ci prawnej, ochrony prawnej w post?powaniu s?dowym, tajemnicy korespondencji i swobodnego przemieszczani si?;
prawami politycznymi- obejmuje bierne i czynne prawo wyborcze, prawo do zrzeszania si?, do skarg na organy pa?stwa, do udzia?u w ?yciu publicznym, r?wnego dost?pu do urz?d?w;
S? to prawa podstawowe, wynikaj?ce z godno?ci osoby ludzkiej. Niezale?nie jaki ustr?j obowi?zuje w danym pa?stwie, te prawa musz? by? przestrzegane.
Druga generacja obejmuje swoim zasi?giem prawa spo?eczne, gospodarcze i kulturalne, zapewniaj?ce byt materialny oraz rozw?j fizyczny i duchowy. Nak?adaj? na pa?stwo obowi?zki ekonomiczne i socjalne wobec obywatela. Zawieraj? one:
prawa ekonomiczne- obejmuj? one prawo do pracy, prawo do wynagrodzenia, do s?usznych warunk?w pracy, do tworzenia zwi?zk?w zawodowych.
prawa socjalne- obejmuj? one prawo do ?wiadcze? socjalnych i ubezpiecze?, do ubezpiecze? zdrowotnych, do wypoczynku, do ochrony zdrowia, do zabezpieczenia spo?ecznego.
prawa kulturalne- obejmuj? one prawo do uczestnictwa w ?yciu kulturalnym, do edukacji – nauki, do swobodnych bada?, do korzystania z osi?gni?? rozwoju cywilizacyjnego, do wolno?ci sztuki
Trzecia generacja to prawa kolektywne, solidarno?ciowe, czyli uprawnienia przys?uguj?ce grupom i narodom- odnosz?ce si? do jako?ci ich ?ycia. Zawieraj? one mi?dzy innymi: prawo do pokoju, do demokracji, do pomocy humanitarnej, narod?w do samostanowienia, do r?wno?ci wszystkich lud?w i narod?w, do w?asnych zasob?w i bogactw naturalnych, do zachowania w?asnej to?samo?ci i praw etnicznych [1].
5. Prawa cz?owieka w ustawodawstwie Pa?stwa Ko?cielnego Rotria
W Pa?stwie Ko?cielnym Rotria przestrzegane s? przepisy, kt?re m?wi? o prawach cz?owieka. W tym rozdziale zastanowi? si? nad dokumentem jaki o nich m?wi, a tak?e sporz?dz? ich list? i kr?tko je scharakteryzuj?.
Najwy?szym dokumentem w Rotrii jest Bulla Exsurge Domine, kt?ra jako jedyny dokument m?wi o prawach cz?owieka. Znajduje si? tam te? katalog tych wolno?ci. By je odnale?? nale?y zajrze? do rozdzia?u 2, artyku?u 9, ale zanim jeszcze do nich dojdziemy o demokratycznym podej?ciu do praw cz?owieka mowa jest w artykule 2a, m?wi on:
„Pa?stwo Ko?cielne Rotria jest wsp?lnym dobrem wszystkich obywateli, kt?re za naczelne warto?ci przyjmuje urzeczywistnienie zasad sprawiedliwo?ci spo?ecznej oraz ochron? wolno?ci i godno?ci osoby ludzkiej”.
Z powodu obszerno?ci artyku?u dziewi?tego powstrzymam si? od cytowania jego tre?ci, a om?wi? tylko budow? fragmentu tego najwa?niejszego dokumentu. Na pocz?tek wymieniane s? „podstawowe i niezbywalne prawa”- s? to prawa pierwszej generacji, a w?r?d nich znajduj? si?:
- prawo do ?ycia- mo?na rzec, ?e jest ?r?d?em wszystkich pozosta?ych praw. Niezbywalna godno?? ?ycia, kt?ra zosta?a dana ka?demu cz?owiekowi sprawia, ?e wolno?? ta jest nadrz?dna i stoi ponad wszystkimi innymi prawami. Inaczej, jest najwi?ksze w?r?d r?wnych. M?wi ono, ?e ka?dy cz?owiek mo?e ?y? i nikt nie mo?e go pozbawi?
- prawo do wolno?ci my?li, sumienia i wyznania- prawo to obejmuje mo?liwo?? zmiany wyznania lub przekona? oraz wolno?? uzewn?trzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swego wyznania lub przekona? przez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie i czynno?ci rytualne. Wolno?? ta nie jest mo?liwa do zrealizowania tylko w tedy, kiedy religia zagra?a ochronie bezpiecze?stwa publicznego[2].
- prawo do g?oszenia swoich pogl?d?w i opinii bez wzgl?du na ich tre?? i form?- zapis ten ustanawia wolno?? s?owa. Trzeba jednak zaznaczy?, ?e za g?oszenie opinii nawo?uj?cych do ?amania praw cz?owieka mog? zosta? wyci?gni?te konsekwencje.
- prawo do uznawania wsz?dzie podmiotowo?ci prawnej cz?owieka- g?osi ono, ?e ka?dy obywatel posiada zdolno?? prawn? tzn. mo?e nabywa? r??ne prawa i obowi?zki, czyli samodzielnie wp?ywa? na swoj? sytuacj? prawn?.
Dalej widzimy zakazy, „s?u??ce ochrony godno?ci ludzkiej”, wymieniane s? tam mi?dzy innymi zakazy: tortur, niewolnictwa, poni?ania itp. Przyjrzyjmy im si? z bliska:
- zakaz stosowania tortur, nieludzkiego lub poni?aj?cego traktowania lub karania- na przepis ten najlepiej spojrze? z punktu widzenia Mi?dzynarodowej konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur: „okre?lenie "tortury" oznacza ka?de dzia?anie, kt?rym jakiejkolwiek osobie umy?lnie zadaje si? ostry b?l lub cierpienie, fizyczne b?d? psychiczne, w celu uzyskania od niej lub od osoby trzeciej informacji lub wyznania, w celu ukarania jej za czyn pope?niony przez ni? lub osob? trzeci? albo o kt?rego dokonanie jest ona podejrzana, a tak?e w celu zastraszenia lub wywarcia nacisku na ni? lub trzeci? osob? albo w jakimkolwiek innym celu wynikaj?cym z wszelkiej formy dyskryminacji, gdy taki b?l lub cierpienie powodowane s? przez funkcjonariusza pa?stwowego lub inn? osob? wyst?puj?c? w charakterze urz?dowym lub z ich polecenia albo za wyra?n? lub milcz?c? zgod?. Okre?lenie to nie obejmuje b?lu lub cierpienia wynikaj?cych jedynie ze zgodnych z prawem sankcji, nieod??cznie zwi?zanych z tymi sankcjami lub wywo?anych przez nie przypadkowo” [3]
- zakaz trzymania cz?owieka w niewolnictwie lub podda?stwie- ten zapis reguluje kwesti? wolno?ci osobistej, m?wi tak?e, ?e nie mo?na nikogo zmusza? do pracy. Warto tutaj jednak zaznaczy?, ?e niewolnictwo i podda?stwo nie oznacza karania przest?pcy wi?zieniem i ewentualny przymus wykonywania pracy, do kt?rej wi?ziony jest zmuszany. Z drugiej strony wi??niowie nie s? pozbawieni praw, wi?c nie mog? by? traktowani jako ludzie ni?szej kategorii.
- zakaz skazywania cz?owieka za czyn, kt?ry nie stanowi? przest?pstwa w chwili jego pope?nienia- tutaj pi?knie wida? zasad? nieretroaktywno?ci prawa. Wyj?tkiem od tego przepisu s? przest?pstwa wojenne, kt?re nie ulegaj? przedawnieniu oraz te, kt?re by?y wykroczeniem przeciw prawu cz?owieka mimo, ?e – w przypadku pa?stw totalitarnych- s? legalnie nieprzestrzegane.
- zakaz pozbawiania wolno?ci jedynie z powodu niemo?no?ci wywi?zania si? ze zobowi?za? umownych- my?l?, ?e tego zapisu t?umaczy? nie trzeba, gdy? m?wi sam za siebie.
- zakaz bezprawnego naruszenia praw innej osoby- przepis ten nie odnosi si? tylko do praw cz?owieka ale te? innych uprawnie?, kt?re dana osoba posiada. Na przyk?ad przywileje wynikaj?ce z immunitetu poselskiego musz? by? przestrzegane przez w?adze pa?stwa, chyba ?e prawo stanowi inaczej.
Po li?cie zakaz?w nast?puj? wymienione prawa osobiste. Do praw osobistych zalicza si? te, kt?re dotycz? ochrony godno?ci cz?owieka oraz- co zosta?o zaznaczone przy omawianiu generacji- obejmuj? jego egzystencj? ludzk? i prawn?. My?l?, ?e jest to po prostu uzupe?nienie listy tych praw, kt?re zosta?y wymienione w pierwszym i drugim ust?pie tego artyku?u.
- prawo do wolno?ci- daje ono wolno?? w poruszaniu si? jednostce z miejsca na miejsce i zabrania bezprawnego aresztu.
- prawo do rzetelnego s?du- „Ka?dy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozs?dnym terminie przez niezawis?y i bezstronny s?d ustanowiony ustaw? przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowi?zkach o charakterze cywilnym albo o zasadno?ci ka?dego oskar?enia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. […]”[4]
- prawo do decydowania o swoim ?yciu- zapis ten m?wi nam, ?e nikt nie mo?e decydowa? o ?yciu danej osoby. Ka?dy ma wolno?? w przy wyborze tego co b?dzie ze swym ?yciem czyni?, gdy? r?wnie? jest odpowiedzialny przed s?dem za ewentualne wykroczenia.
- prawo do ochrony czci i dobrego wizerunku- w Bulli Exsurge Domine prawa te s? wymieniane osobno, ja jednak przedstawi?em je razem, gdy? s? bardzo sobie bliskie. Ka?dy zapewne chce by? dobrze postrzeganym, gdy? wp?ywa to na relacje z innymi. Nikt zatem nie mo?e sk?ada? fa?szywych informacji na temat jakiej? osoby.
- prawo do zachowywania tajemnicy korespondencji i ochrony prywatno?ci- ten zapis chroni przede wszystkim korespondencj? prywatn?- nikt nie musi ujawnia? rozm?w jakie przeprowadzi?, a tak?e prywatno??, a wi?c dane osobowe (w wypadku mikronacji s? to cz?sto loginy i has?a do stron), a tak?e ochrona wizerunku.
Nast?pnie zostaj? wymienione prawa polityczne. Uprawniaj? one obywateli do udzia?u w ?yciu publicznym oraz w sprawdzaniu i kontrolowaniu w?adzy. [5]
- prawo do zrzeszania si?- gwarantuje ono nam pluralizm, kt?ry jest nieod??czn? cech? demokratycznego pa?stwa prawa. Przejawia on si? w istnieniu wielu organizacji politycznych, a tak?e instytucji niezale?nych od pa?stwa. W Rotrii przyk?adem wykorzystania tego przepisu jest Zakon Braci Dominikan?w.
- prawo do uczestniczenia w ?yciu politycznym- uczestnictwo w ?yciu politycznym ma r??noraki wymiar, a zakres mo?liwo?ci jakie daje to prawo obywatelowi zale?y od pa?stwa w jakim si? dany cz?owiek znajduje.
- prawo do uczestniczenia i organizowania pokojowych manifestacji- spotkania o kt?rych tutaj mowa, nie mog? narusza? bezpiecze?stwa publicznego, a wi?c manifestacje musz? odbywa? si? bez u?ycia przemocy.
- prawo do sk?adania wniosk?w, petycji, skarg- zapis ten daje mo?liwo?? sk?adania wymienionych wy?ej dokument?w w urz?dach. Mog? one by? przek?adane w zwi?zku z wykonywanymi przez nie zadaniami, a tak?e je?li chodzi o dobro publiczne i prywatne.
- prawo do dost?pu do informacji o dzia?aniach w?adz i os?b publicznych- obywatel ma prawo do ubiegania si? o wiadomo?? na temat dzia?a? organ?w pa?stwowych i samorz?dowych, a te musz? odpowiedzie?. Podobnie jest z dzia?alno?ci? os?b publicznych, kt?re musz? odpowiedzie? na podobny wniosek w tedy je?li dzia?aj? nie jako osoba prywatna, a z urz?du jaki sprawuj?. odpowiedzi mo?na odm?wi? tylko w?wczas, je?li sprawa tyczy si? tajemnicy pa?stwowej.
- prawo do r?wnego dost?pu do s?u?by publicznej- ka?da osoba przebywaj?ca na terenie Rotrii mo?e korzysta? z dost?pu do s?u?by publicznej, to jest z mo?liwo?ci r?wnego korzystania z dzia?alno?ci instytucji pa?stwowych niezale?nie od maj?tku i statusu spo?ecznego.
W pi?tym ust?pie zosta?y wymienione prawa drugiej generacji, kt?re reguluj? sfer? socjaln?, kulturaln? i ekonomiczn?.
- prawo do ochrony zdrowia- prawo to g?osi, ?e ka?dy ma r?wny dost?p do s?u?by zdrowia.
- prawo do nauki- zak?ada ono, ?e ka?dy mo?e korzysta? z instytucji naukowych na terytorium danego pa?stwa. G??wnym celem tego prawa jest sprzyjanie pe?nemu rozwojowi osobowo?ci cz?owieka.
- prawo do odpowiedniego i zadowalaj?cego wynagrodzenia, zapewniaj?cego jednostce i jej rodzinie egzystencj? odpowiadaj?c? godno?ci ludzkiej- obejmuje ono prawo do godnej zap?aty, a tak?e mieszkania oraz mo?liwo?? polepszania warunk?w w jakich ?yje cz?owiek.
- prawo do pomocy socjalnej- zapewnia obywatelom znajduj?cym si? w kryzysowych sytuacjach pomoc ze strony pa?stwa, je?li sami nie mog? ich pokona?.
- prawo do rozrywki- pa?stwo dba o wypoczynek obywateli, dlatego zapewnia im mo?liwo?? rozrywki. Celem tego jest dbanie o dobry byt cz?owieka.
- prawo do pracy- swoim zasi?giem obejmuje ono prawo do godnej pracy, a wi?c takiej gdzie b?d? przestrzegane zasady bezpiecze?stwa i higieny, a tak?e zapewnia godziw? p?ac?.
- prawo do w?asno?ci- jest podstaw? funkcjonowania gospodarki rynkowej. G?osi, ?e ka?dy mo?e w granicach prawa i wsp???ycia spo?ecznego korzysta? z d?br materialnych.
- prawo do dziedziczenia- zapis ten ma za zadanie chroni? maj?tek, a tak?e zapewni? spadkobiercom mo?liwo?? do przej?cia go w spadku. W warunkach mikronacji przekazanie w?asno?ci dzieje si? za spraw? testamentu. Je?li takiego nie ma dobra materialne przechodz? najcz??ciej na w?asno?? pa?stwa lub najbli?szej znanej rodziny.
- prawo do wolno?ci tw?rczo?ci artystycznej- zapewnia ono tw?rcy mo?liwo?? dzia?ania na wszystkich polach sztuki, a tak?e prezentowania efekt?w dzia?ania.
- prawo do bada? naukowych oraz og?aszania ich wynik?w- daje mo?liwo?? obywatelom rozwoju w dziedzinie nauki oraz zwi?zanej z tym dzia?alno?ci.
- prawo do wolno?ci korzystania z d?br kultury i ich wytwarzania- jest ono powi?zane z prawem do wolno?ci tw?rczo?ci artystycznej, jednak ono dotyczy w szczeg?lno?ci os?b, kt?re maj? mo?liwo?? korzystania z istniej?cych ju? dzie? [6].
Bulla Exsurge Domine daje mo?liwo?? zawieszenia niekt?rych z wy?ej wymienionych praw w wypadku stanu wyj?tkowego lub stanu wojennego, aczkolwiek trzeba zwr?ci? uwag? na artyku?y 29 i 30: „nie mog? jednak zosta? zawieszone prawa wymienione w art. 9. ust. 1. oraz zniesione zakazy wymienione w art.9. ust. 2.” .
6. Prawa cz?owieka w mikro?wiecie- analiza
Napisa?em ju? w trzecim rozdziale niniejszej pracy, ?e mikro?wiat ma za zadanie odzwierciedla? ?wiat realny. Trudno zatem, ?eby zabrak?o organizacji mi?dzynarodowych. Te oczywi?cie inaczej funkcjonuj? ni? w ?wiecie rzeczywistym, jednak ich za?o?enia s? podobne. Nie s? konieczne do sprawnego i pokojowego wsp???ycia pa?stw, by? mo?e dlatego wsp?lnoty zrzeszaj?ce pa?stwa tak szybko upadaj?. Przyk?adem takiej organizacji, kt?ra dzia?a?a w ostatnich czasach jest Organizacja Polskich Mikronacji (OPM), jej celem by?o odzwierciedlanie Organizacji Narod?w Zjednoczonych. Po za tym istnia?o wiele podobnych instytucji, ale te mia?y mniejszy zasi?g ni? OPM.
Tematem tego rozdzia?u ma jednak by? istnienie mi?dzymikronacyjnych dokument?w reguluj?cych prawa cz?owieka. Czy w og?le takie dokumenty istniej?? Aktualnie raczej nie ma takich, a je?li s?- jak ju? m?wi?em- maj? charakter lokalny (umowa kilku pa?stw). Nasuwa si? pytanie: czy takie dokumenty s? konieczne do sprawnego funkcjonowania mikro?wiata. Nie jest to konieczne, a mo?e nawet zb?dne, gdy? organizacje mi?dzymikronacyjne nie mia?y nigdy zbyt licz?cej si? si?y. Mo?na by je por?wna? bardziej do Ligi Narod?w z dwudziestolecia mi?dzywojennego ni? do ONZ-u. Musimy jednak zauwa?y?, ?e pa?stwa wirtualne posiadaj? wi?ksz? swobod? w dzia?aniu ni? ich realne odpowiedniki.
7. Podsumowanie
Podsumowuj?c, mikronacje s? stworzone na obraz pa?stw w ?wiecie rzeczywistym. Nie maj? jednak mo?liwo?ci faktycznego ?amania praw cz?owieka i dlatego na arenie mi?dzymikronacyjnej nie ma ?adnego dokumentu reguluj?cego prawa cz?owieka. W Rotrii jest szanowana godno?? osoby ludzkiej, a prawa cz?owieka s? zapisane w Bulli Exregue Domine- najwa?niejszym dokumencie pa?stwowym. S? tam zapisane prawa pierwszej i drugiej generacji.
8. Przypisy
[1] http://www.wosna5.pl/generacje_praw_czlowieka
[2] Artyku? 9 Konwencji o ochronie praw cz?owieka i podstawowych wolno?ci, zmieniona Protoko?em Nr 11, Rzym 4 listopada 1950 roku
[3] Artyku? 1 1. Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poni?aj?cego traktowania albo karania, 10 grudzie? 1984
[4] Artyku? 6 Konwencji o ochronie praw cz?owieka i podstawowych wolno?ci, zmieniona Protoko?em Nr 11, Rzym 4 listopada 1950 roku
[5] http://pl.wikipedia.org/wiki/Prawa_polityczne
[6] http://www.kadrakultury.pl/artykuly/102046-wolnosc-tworczosci-artystycznej.html , Wolno?? korzystania z d?br kultury