Temat: Antagonizm mi?dzy prawem i moralno?ci?, czyli o konflikcie prawno-moralnym.
Autor: ks. Ksawery van Berden, praca magisterska
Promotor: prof. zw. dr hab. net. Franz Ferdinand von Habsburg-Lothringen
Zgodno?? wskaza? formu?owanych przez normy prawne i normy moralne ma du?? donios?o?? spo?eczn?. Normy prawne zgodne z moralno?ci? s? bowiem w?wczas przestrzegane zar?wno ze wzgl?du na autorytet organ?w pa?stwa, kt?re te normy ustanowi?y, jak i sankcje, kt?re gro?? za ich przekroczenie, jak i ze wzgl?du na wyrzuty sumienia, jakie wi?za? si? b?d? z przekraczaniem takich norm, czy ze wzgl?du na okre?lone pogl?dy moralne. Przestrzeganie takich norm prawnych jest oczywistym obowi?zkiem moralnym.
Wskazania normy prawnej mog? dotyczy? czyn?w, kt?re same przez si? s? oboj?tne moralnie. Je?eli jednak realizowanie takich norm jest konieczne po to, by zaprowadzi? niezb?dny porz?dek w okre?lonej dziedzinie ?ycia spo?ecznego (np. normy nakazuj?ce przyj?cie prezbiteriatu do uczestnictwa w ?yciu religijnym Rotrii), to przestrzeganie ich jest r?wnie? obowi?zkiem moralnym, gdy? zachowanie porz?dku w tej dziedzinie le?y w interesie spo?ecze?stwa (wszyscy wiemy, kto jest cz?onkiem stanu duchownego, a przez to jest uprawniony do udzia?u w okre?lonych ceremoniach rotryjskich, jak np. pogrzeb).
Istotne napi?cia spo?eczne powstaj? wtedy, gdy obowi?zuj?ce w danym kraju normy prawne s? niezgodne z moralno?ci? ludzi w tym pa?stwie zamieszkuj?cych. Mo?e to by? wynikiem narzucania norm prawnych przez na przyk?ad w?adze okupacyjne lub ustanawiaj?ce prawo w spos?b niedemokratyczny. Bywa r?wnie? tak, ?e prawo ustanowione w spos?b ustanowione w spos?b zgodny z wol? wi?kszo?ci mo?e budzi? sprzeciwy moralne (np. w spo?ecze?stwie o nastawieniu antysemickim parlament mo?e ustanowi? normy nakazuj?ce dyskryminowanie mniejszo?ci ?ydowskich etc.). Nie jest zadaniem prawa zakazywanie wszelkich czyn?w zas?uguj?cych na dezaprobat? moraln? ani nakazywanie wszelkich czyn?w moralnie aprobowanych. Mog? by? wi?c czyny prawnie dozwolone, kt?re s? godne pot?pienia moralnego, na przyk?ad porzucenie przyjaciela w spotykaj?cych go nieszcz??ciach.
Konflikt prawa i moralno?ci ujawnia si? dopiero wtedy, gdy normy prawne nakazuj? post?powanie niezgodne z moralno?ci? lub gdy normy moralne nakazuj? przekraczanie prawa. Konflikty tego rodzaju mog? by? nast?pstwem ustanowienia norm prawnych przez prawodawc? nielicz?cego si? z systemem warto?ci obywateli, mog? jednak powstawa? dlatego, ?e dane spo?ecze?stwo jest zr??nicowane i jego cz?onkowie uznaj? za obowi?zuj?ce normy moralne r??nej tre?ci. Te gro?ne dla ?ycia spo?ecznego konflikty mog? by? – i realnie coraz cz??ciej bywaj? – w jakim? stopniu ?agodzone. W pewnych przypadkach dopuszcza si? mianowicie zwolnienie z okre?lonego obowi?zku prawnego przez zast?pienie go innym obowi?zkiem (np. osobom, kt?re ze wzgl?du na wyznawane idee moralne nie chc? s?u?y? z broni? w r?ku, stwarza si? mo?liwo?? zast?pczej s?u?by wojskowej, polegaj?cej na pracy w innych s?u?bach publicznych). S? jednak sytuacje, w kt?rych adresat normy prawnej sam musi podj?? decyzj?: przestrzega? prawa niezgodnego z subiektywnie poj?t? moralno?ci? czy odm?wi? pos?usze?stwa z?emu prawu. Przy tym decyzja ta podlega r?wnie subiektywnej ocenie moralnej – dawanie pos?uchu takiemu prawu mo?e zas?ugiwa? na moraln? dezaprobat?, a odmowa pos?usze?stwa takiemu prawu mo?e by? moralnie usprawiedliwiona.
W sytuacjach konfliktu norm moralnych i prawnych przyjmuje si? zasad?, ?e norma prawna nies?uszna moralnie nie wi??e w sumieniu, a nale?y jej przestrzega? tylko w tych przypadkach, gdy przekroczenie normy prawnej niezgodnej z moralno?ci? (np. z prawem naturalnym) wi?cej powodowa?oby z?a ni? powstanie w wyniku jej przestrzegania, a wi?c na przyk?ad gdy pos?usze?stwo z?emu prawo nie spowoduje szczeg?lnego uszczerbku dla dobra powszechnego, natomiast niepos?usze?stwo spowodowa?oby zam?t czy rozruchy. W ?adnym jednak wypadku normy moralne nie dopuszczaj? – to znaczy nie usprawiedliwiaj? – pope?nienia wielkiego z?a przez realizowanie nies?usznych norm prawnych, na przyk?ad niedopuszczalne jest karaniem utrat? godno?ci ko?cielnej cz?owieka, kt?ry niespornie niczego z?ego nie uczyni?. Jest obowi?zkiem moralnym przestrzeganie prawa bezpo?rednio przyczyniaj?cego si? do dobra powszechnego czy zapewniaj?cego niezb?dny porz?dek spo?eczny. Moralne przyzwolenie na stawianie oporu w?adzy narzucaj?cej normy prawne wzgl?dnie niezgodne z moralno?ci? mo?na dopu?ci? jedynie wtedy, gdy widoczny jest brak innych mo?liwo?ci zaradzenia z?u.