Królestwo Skarlandu

Roma?ska sztuka, styl w sztukach plastycznych rozwijaj?cy si? w XI-XII w. w Europie (dzi?ki wyprawom krzy?owym zaznaczy? te? sw? obecno?? na Bliskim Wschodzie) jako pierwszy powszechny kierunek sztuki ?redniowiecznej. Mia? charakter g??wnie sakralny, a jego dokonania wi?za?y si? przede wszystkim z dzia?alno?ci? zakon?w, zw?aszcza benedyktyn?w i cysters?w.

Sztuka roma?ska nawi?zywa?a do sztuki po?noantycznej (antyk), zapo?yczaj?c od niej poszczeg?lne elementy (np. architektoniczne), lecz jej nie na?ladowa?a. By?a odbiciem ?cis?ej hierarchizacji stosunk?w spo?ecznych i surowo?ci w ujmowaniu spraw religii. Do jej upowszechnienia przyczyni? si? Ko?ci??, jednocz?cy kulturowo narody ?wczesnej Europy, i wzrost znaczenia w?adzy papieskiej.

Architektura

Architektura roma?ska operowa?a zrytmizowan?, wymiern? przestrzeni? dzi?ki zastosowaniu prz?se? w budowlach stanowi?cych zesp?? geometrycznych bry? wznoszonych z kamiennych cios?w. Najwa?niejszymi typami budowli by?y ko?cio?y zakonne i pielgrzymkowe o geometrycznych, surowych formach, wielocz?onowe i zwarte.

W rzutach stosowano formy centralne (okr?g?e i wieloboczne) oraz plan krzy?a ?aci?skiego w typie poantycznej bazyliki z krypt? pod ch?rem, z jednym lub trzema portalami flankowanymi dwiema wie?ami w cz??ci zachodniej, niekiedy te? z par? wie? na ramionach transeptu i wie?? na skrzy?owaniu naw.

Rodzaje sklepie?

W cz??ci wschodniej wznoszono 3, 5 lub 7 apsyd (typ benedykty?ski) albo wieniec kaplic promienistych (ko?cio?y pielgrzymkowe). Pod koniec XI w. rozwini?to r??ne systemy sklepienne tworz?ce grupy regionalne - sklepienia kolebkowe dominowa?y we Francji i w Hiszpanii, krzy?owo-?ebrowe w Niemczech, kopu?owe w po?udniowo-zachodniej Francji, ?ebrowe we W?oszech. Opr?cz sklepie? i prz?se? stosowanych w systemie wi?zanym, do g??wnych element?w roma?skiego wn?trza nale?a?y filary, arkady, empory, biforia i triforia.

S?OWNIK POJ??
1. Rotunda - budowla centralna na rzucie ko?a, maj?ca wewn?trz najcz??ciej jedno pomieszczenie kryte kopu?? ( szczeg?lnie charakterystyczna w baroku i klasycyzmie).

2. Absyda – (g??wnie w architekturze sakralnej), pomieszczenie na rzucie p??kola, p??elipsy, tr?jli?cia, podkowy, trapezu, lub wieloboku, zamykaj?ce prezbiterium lub naw? o r?wnej lub mniejszej od nich wysoko?ci i szeroko?ci wyodr?bnione lub wtopione w bry?? budynku.

3. Bazylika – ko?ci?? pod?u?ny, wielonawowy o nawie ?rodkowej wy?szej od bocznych (wykszta?ci?a si? w Rzymie, przeciwie?stwo jej stanowi ko?ci?? halowy)

4. Bazylika filarowo-kolumnowa - ko?ci?? pod?u?ny, wielonawowy o nawie ?rodkowej wy?szej od bocznych, nawy podzielone filarami i kolumnami.

5. Hala = ko?ci?? halowy – budowla sakralna, w kt?rej wszystkie nawy maj? tak? sam? wysoko??, a nawa g??wna, pozbawiona okien, o?wietlana jest za po?rednictwem naw bocznych. Nawy kryte s? zwykle wsp?lnym dachem. Ko?cio?y te by?y 3. lub 5. nawowe. Charakteryzuj? si? zwartym uk?adem przestrzennym i prost? konstrukcj?.

6. Empora – rodzaj galerii lub trybuny maj?cej na celu powi?kszenie powierzchni dla uczestnik?w nabo?e?stwa albo oddzielenia okre?lonych grup (mog? by? w niej organy). Wyst?puj? zwykle nad nawami bocznymi.

7. Prezbiterium – przestrze? ko?cio?a przeznaczona dla duchownych, zazwyczaj wydzielona od nawy g??wnej lekkim podwy?szeniem, balustrad? i t?cz? (belk? g?rn?). Wyodr?bniona tak?e w bryle zewn?trznej.

8. Strop – zesp?? konstrukcyjny rozdzielaj?cy w poziomie kondygnacje budynku lub zamykaj?cy go od g?ry, stanowi?cy p?askie przykrycie wn?trza.

9. Okrzeski – p?askie p?ytki ?upane z materia?u skalnego.

10. Baptysterium – budynek przeznaczony do obrz?d?w chrztu (tzw. Ko?ci?? chrzcielny), zwykle w pobli?u ko?cio?a katedralnego, po jego zachodniej stronie, zazwyczaj wolnostoj?cy.

11. Transept – nawa poprzeczna przecinaj?ca naw? g??wn? pod katem prostym, tworz?ca po jej obu stronach dwa ramiona. Zwykle krzy?uje si? tu? przed prezbiterium.

12. Cios – kamie? ciosany, blok, najcz??ciej prostopad?o?cienny, otrzymywany w procesie obr?bki kamienia np. przez d?utowanie lub przecieranie kamienia naturalnego.

14. Wa?ek – element zdobniczy o przekroju ?wiartki, p??kola albo trzech czwartych ko?a.

15. ?abki – ?redniowieczna ozdoba architektoniczna w kszta?cie zwini?tych li?ci lub p?czk?w, w sztuce roma?skiej s?u?y?a g??wnie do ozdabiania kolumn (na gzymsach, archiwoltach, wimpergach, pinaklach i kwiatonach ).

16. Plintus - ma?a, kwadratowa lub prostok?tna p?ytka umieszczona pod baz? kolumny, bywa tak?e stosowana w coko?ach, postumentach.

17. Portal – artystyczna oprawa otworu wej?ciowego.

18. Archiwolta – ?uk konstrukcyjny w zamkni?ciu g?r? portali roma?skich (i gotyckich), najcz??ciej ozdobiony rze?b?, mog? wyst?powa? na ?ukach arkad.

19. Tympanon - w architekturze roma?skiej i gotyckiej p??koliste lub ostro?ukowe pole wype?niaj?ce przestrze? mi?dzy nadpro?em a ?ukiem portalu, wype?nione najcz??ciej p?askorze?b? o tematyce S?du Ostatecznego.

20. Fryz arkadowy - sk?ada si? z szeregu ma?ych ?uczk?w, najcz??ciej pod okapem frontowych elewacji. Jest on charakterystyczny dla architektury przedroma?skiej i roma?skiej.

21. Triforium - podzielone na trzy cz??ci okno lub przezrocze. Tak?e w roma?skich lub gotyckich ko?cio?ach rz?d podzielonych na trzy cz??ci arkadek albo galeria umieszczona w grubo?ci muru i otwarta do wn?trza ko?cio?a przegrod? z arkadek.

22. Biforium - arkadowe okno lub przezrocze podzielone najcz??ciej kolumienk? na dwie cz??ci. Charakterystyczne dla budownictwa roma?skiego i historyzmu w XIX wieku nawi?zuj?cego do romanizmu.

23. Quadriforium - podzielone na cztery cz??ci okno lub przezrocze. Tak?e w roma?skich lub gotyckich ko?cio?ach rz?d podzielonych na cztery cz??ci arkadek albo galeria umieszczona w grubo?ci muru i otwarta do wn?trza ko?cio?a przegrod? z arkadek.

24. Ch?r – przed?u?enie nawy g??wnej poza skrzy?owanie naw (to prezbiterium). Je?li na zamkni?ciu jest absyda, to ca?y kompleks prezbiterium wraz z absyd? nazywa si? ch?rem.

25. Gurt - element konstrukcyjny i dekoracyjny sklepienia wykonany z ceg?y lub kamienia, w kszta?cie ?uku. Stosowany w budownictwie kamiennym i ceglanym od oko?o VIII w. ??k przebiegaj?cy prostopadle do pomieszczenia jest okre?lany jako ??k jarzmowy, pas sklepieniowy lub gurt.

26. Wspornik - element konstrukcyjny – belka umocowana np. w ?cianie jednym ko?cem (drugi koniec nie ma podparcia). Jej zadaniem jest podtrzymanie elementu wystaj?cego przed lico ?ciany wewn?trz lub na zewn?trz budynku (balkon, wykusz, pomost itp).

27. Sklepienie konchowe – nisza o rzucie p??okr?g?ym, p??kopu?a absydy.

28. Sklepienie kolebkowe (beczkowe) - sklepienie w kszta?cie po?owy le??cego walca przeci?tego wzd?u? p?aszczyzny poziomej.

29. Sklepienie krzy?owe - sklepienie zbudowane na planie kwadratu z dw?ch, przenikaj?cych si? sklepie? kolebkowych, z kt?rych pozostawiono g?rne cz??ci sklepie?. Podparte jest na czterech filarach lub s?upach usytuowanych w wierzcho?kach kwadratu (planu pomieszczenia). Podpory znajduj? si? pod przek?tnymi powstaj?cymi przez przeci?cie si? kolebek. Wzd?u? nich przenoszone s? obci??enia. Sklepienie stosowane znacznie cz??ciej ni? klasztorne, pozwala?o na swobodniejsze kszta?towanie wn?trza.

30. ?ebro – pod?u?ny element konstrukcyjny, o r??norodnym profilu, wyst?puj?cy w konstrukcji szkieletowej, przede wszystkim wzmacniaj?cy linie przeci?cia si? krzy?uj?cych si? kolebek w sklepieniu krzy?owo- ?ebrowym.

31. Laskowanie – dekoracja z w?skich kamiennych pr?t?w o r??nych profilach, niekiedy przybiera?y form? maswerku. Stosowane do pionowego podzia?u otwor?w okiennych.

32. Lizena – pionowy pas na murze podobny do pilastra, jednak bez bazy i g?owicy. W romanizmie cz?sto po??czony z s?siednimi lizenami fryzem arkadowym. S?u?y do podzia?u p?aszczyzny ?ciany i jej wzmocnienia.

33. Pilaster - to ustawiony przy ?cianie (lub w cz??ciowo w ni? wtopiony) filar, nieznacznie wyst?puj?cy przed lico ?ciany. Pe?ni on zar?wno funkcj? konstrukcyjn? (podpora), jak te? dekoracyjn? (rozcz?onkowuje ?cian?). Podobnie jak kolumna sk?ada si? z g?owicy (najcz??ciej w kt?rym? z klasycznych porz?dk?w), g?adkiego lub kanelowanego trzonu oraz czasami z bazy i coko?u.

34. Oculus – ma?e okr?g?e okno w ?cianie lub sklepieniu (najcz??ciej w szczycie kopu?y) o prawie nieozdobionym obramowaniu.

35. Kapitel - (g?owica) to najwy?sza, wie?cz?ca cz??? kolumny, filaru lub pilastra, b?d?ca po?rednim cz?onem konstrukcyjnym mi?dzy podpor? (np. trzonem kolumny). W architekturze roma?skiej wyst?powa?y g?owice kostkowe (tworzy?y je kule i sze?ciany, kt?rych przenikanie si? tworzy?o z ka?dej strony p?askie, p??koliste tarcze), blokowo-kielichowe oraz kielichowe (w formie dzwonowatej). Zdobiono je motywami geometrycznymi, ro?linnymi i figuralnymi. G?owice z tymi ostatnimi motywami tworzy?y nieraz ca?e cykle ikonograficzne.

36. Abakus - czworoboczna p?yta b?d?ca najwy?sz? cz??ci? g?owicy kolumny. Na abakusie spoczywa najni?sza cz??? belkowania, czyli architraw.

37. Architraw - (epistyl, nads?upie) – g??wny (najni?szy) poziomy cz?on belkowania antycznego, kt?ry podtrzymywa? belki stropu. Spoczywa? on bezpo?rednio na kolumnach. W porz?dku doryckim mia? form? prostej g?adkiej belki, w pozosta?ych jego p?aszczyzna dzieli?a si? na trzy fasciae, z kt?rych najwy?sza by?a najbardziej wysuni?ta.W mniej ?cis?ym znaczeniu architraw to profilowane obramienie drzwi i okien.

38. Echinus - lekko wygi?ty element architektoniczny pod abakusem kapitelu kolumny.

39. Trzon - to najwa?niejsza cz??? kolumny. W architekturze klasycznej mia? on kszta?t walca o powierzchni g?adkiej lub zdobionej kanelurami. Ustawiano go na bazie albo bezpo?rednio na stylobacie (np. w porz?dku doryckim). Na szczycie trzonu znajdowa?a si? g?owica (kapitel), kt?ra ??czy?a go z belkowaniem.

40. Baza – podstawa kolumny, filara, pilastra d?wigaj?ca trzon. Jej g??wnymi elementami s?: kwadratowa p?yta oraz wa?ki rozdzielone wkl?s?o?ciami.

41. Woluta - element dekoracyjny lub motyw ornamentalny w formie ?limacznicy, spirali, zwoju. Wyst?puje w g?owicach kolumn w porz?dku jo?skim, korynckim i kompozytowym. W ornamencie pasowym na wspornikach itp.

42. Zwornik – (klucz) jeden z kli?c?w w ?uku arkady, w ?uku sklepiennym. Usytuowany w najwy?szym punkcie sklepienia lub ?uku portalu. Przenosi? si?y ?ciskaj?ce. Cz?sto by? ozdabiany. Okre?lenie klucz cz??ciej stosuje si? w odniesieniu do portalu, natomiast zwornik - w odniesieniu do sklepienia.

43. S?u?ka - pionowy element o ma?ym przekroju dostawiony do ?ciany lub filaru stosowany w budownictwie ko?cielnym w okresie XI- XVw. Stosowany jako element konstrukcyjny i dekoracyjny. Pionowa s?u?ka ??czy si? z ?ebrami sklepienia, tworz?c swoiste przej?cie mi?dzy ?cian? a sklepieniem.

44. Wspornik - element konstrukcyjny – belka umocowana np. w ?cianie jednym ko?cem (drugi koniec nie ma podparcia). Jej zadaniem jest podtrzymanie elementu wystaj?cego przed lico ?ciany wewn?trz lub na zewn?trz budynku (balkon, wykusz, pomost itp).

45. Kapitularz - pomieszczenie klasztorne s?u??ce zakonnikom do zebra?. Tak?e sala zebra? kapitu?y kanonik?w.

46. Refektarz - w budynkach klasztornych, seminariach duchownych du?e pomieszczenie s?u??ce jako jadalnia.

47. Dormitorium - wsp?lna sypialnia, nazwa pocz?tkowo oznacza?a wsp?ln? sypialni? zakonnik?w w klasztorze.

48. Krypta - jest to podziemna cz??? budynku ko?cio?a. Spe?nia funkcje poch?wkowe, a w ko?cio?ach wczesno?redniowiecznych by?a r?wnie? miejscem przechowywania i eksponowania relikwii ?wi?tych.

49. Kru?ganki - arkadowy, d?ugi korytarz okalaj?cy przewa?nie wewn?trzny dziedziniec. Pe?ni? funkcj? komunikacyjn?. Na og?? przykryty sklepieniem lub stropem.

50. Wirydarz - nie przykryta dachem przestrze? w obr?bie budynku lub zespo?u zabudowa?, spe?niaj?ca funkcje u?ytkowo-reprezentacyjne. Wirydarz mo?e by? zamkni?ty, otoczony z 4 stron skrzyd?ami budynku, lub otwarty, przynajmniej z jednej strony pozbawiony zabudowy.

51. Kruchta - (dawniej nazywana babi?cem) to cz??? ko?cio?a, przedsionek poprzedzaj?cy wej?cie. Najcz??ciej wydzielony wewn?trz ko?cio?a, mo?e te? by? w formie przybud?wki wyra?nie wyodr?bnionej z bry?y budynku.

52. Zakrystia - boczne pomieszczenie sakralne wyst?puj?ce w ?wi?tyniach chrze?cija?skich, umieszczane z p??nocnej lub po?udniowej strony prezbiterium i po??czone z nim wej?ciem. S?u?y do przechowywania naczy? i szat liturgicznych, przygotowywania si? kap?an?w do odprawiania obrz?d?w liturgicznych.

53. Blankowanie - z?bate zwie?czenie muru obronnego, baszty itd., kryj?ce od zewn?trz chodnik lub pomost dla broni?cych.

54. Okno rozglifione - rycie, uko?ne rozszerzenie muru we framugach drzwiowych i okiennych w celu poszerzenia przej?cia lub uzyskania wi?kszej ilo?ci wpadaj?cego do wewn?trz ?wiat?a.

55. Gr?d - miejsce zamieszkiwania przystosowane do obrony, b?d?ce uprzednio centrami plemiennymi i o?rodkami kultu poga?skiego. Grody z jednej strony spe?nia?y funkcj? sprawowania w?adzy ksi?cia (kr?la) na posiadanym terytorium, a tak?e cz?sto by?y to obronne grody graniczne.

56. Podgrodzie - osada zak?adana obok grodu. Cz?sto po??czona z nim systemem obronnym. W podgrodziu mieszka?a ludno??, kt?ra najcz??ciej wykonywa?a prace na rzecz dworu ksi???cego; ludno?? rolnicza, rzemie?lnicza i zajmuj?ca si? drobnym handlem.

57. Palatium - g??wny budynek zamku, pa?acu cesarza, kr?la lub biskupa. W budynku tym znajdowa?y si?: sala reprezentacyjna, komnaty w?adcy i na og?? kaplica zamkowa.

58. Hurdycja - drewniany ganek w g?rnej cz??ci mur?w obronnych. Wystawa? przed lico zewn?trzne muru, dawa? os?on? obro?com. By? zaopatrzony w otwory strzelnicze w czo?owej ?cianie i otwory w pod?odze, przez kt?re mo?na by?o la? np. gor?c? smo?? na szturmuj?cych zamek wrog?w. W XIV wieku zosta?y zast?pione przez murowane machiku?y.

59. Portal baldachimowy - to obramowanie wej?cia do budynku lub wa?nego wn?trza, z bogato zdobionym baldachimem wysuni?tym przed lico budynku.