Okres przedroma?ski - dr Izabella Ossoli?ska-Czartoryska
W szerszym znaczeniu ca?a spu?cizna artystyczna wczesno?redniowieczna Europy VI–1 po?. XI w., po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego, przed pojawieniem si? sztuki roma?skiej. Niejednolita stylistycznie czerpa?a z r??norodnych tradycji etnicznych, kulturowych i religijnych, rozwini?tych w licznych o?rodk?w ?redniowiecznych Europy. W pierwszym etapie (VI–VIII w.) do najwa?niejszych przejaw?w sztuki przedroma?skiej nale?a?a sztuka chrze?c. pa?stw barbarzy?c?w pochodzenia germ.: longobardzka (568–774) w pn. Lombardii, wizygocka (416–718) na P?w. Iberyjskim, merowi?ska (V w.–751) w pa?stwie Frank?w (dawnej Galii), wzbogacona tradycj? celttyck? i iryjsko-sask? (V–VII w.), na W. Brytyjskich. W architekturze sakralnej Italii (Spoleto, San Sabino, 601) i Galii (znany z przekaz?w ?r?d?owych St. Martin w Tours, VI w.) utrzymano typ bazyliki na planie pod?u?nym oraz baptysteri?w i martyri?w na planie centr.; odr?bny kszta?t przybra?y budowle wizygockie, dzi?ki stosowaniu ?uku podkowiastego (S. Juana de Banos de Cerrato, 661).
Rze?ba, ograniczona g??wnie do dekoracji sarkofag?w (grobowiec bpa Boecjusza, Notre Dame de Vie w Venasque, VI w.) i w Italii — cybori?w (S. Giorgio di Valpolicella, ok. 730), operowa?a p?ask?, silnie stylizowan? dekoracj? ro?linn? i zoomorficzn?, rzadziej figuraln?. Najwa?niejsz? dziedzin? sztuki przedroma?skiej by?o z?otnictwo o bogatej, abstrakcyjnej i zoomorficznej ornamentyce, zdobione emali?, barwnym szk?em, technik? filigranu i granulacji (Fibula z Cesena, ok. 500 — Norymberga, korona kr?la Receswinta z Gouarrazar, VII w. — Madryt, skarb z Sutton Hoo, ok. 654 — Londyn). Ornamentyka przej?ta ze z?otnictwa znalaz?a zastosowanie w miniatorstwie iryjskim VII–VIII w. (ewangeliarze: z Lindisfarne, ok. VII w. — Londyn, z Kells, ok. VIII w. — Dublin), kt?re dzi?ki mnichom wywar?o znaczny wp?yw na malarstwo kontynentalne. Tradycje ornamentyki germ. przetrwa?y najd?u?ej w Skandynawii, w sztuce wiking?w VIII–XI w. (kamie? z Jelling, ok. 983 — Dania). W drugim okresie (2 po?. VIII–1 po?. X w.) powsta?a sztuka karoli?ska, w kt?rej, pod wp?ywem idei odnowienia rzym. imperium i nawi?zania do tradycji chrze?c. cesarstwa Konstantyna Wielkiego, na?ladowanie antropomorficznej i naturalistycznej sztuki antyku po??czone z wykorzystaniem miejscowego dziedzictwa przedkaroli?skiego stanowi?o pierwsz? pr?b? ujednolicenia stylu na obszarze ca?ego cesarstwa. W architekturze ?wieckiej najwa?niejszym osi?gni?ciem by? zesp?? pa?acowy Karola Wielkiego w Akwizgranie (792–805), w sakralnej — g?. klasztornej, panowa? typ bazyliki z transeptem i westwerkiem (Centula, St. Riquier w pn. Francji, 790–799, opactwo benedykty?skie w Corvey w Westfalii, 873–885) b?d? dwuch?rowej (ko?ci?? klasztorny w Sankt Gallen w Szwajcarii, ok. 830).
Rozkwit?o malarstwo ksi??kowe (Ewangeliarz koronacyjny Karola Wielkiego, ok. 810 — Wiede?), rze?ba w ko?ci (oprawa ewangeliarza z Lorsch, ok. 820 — Watykan) i z?otnictwo (o?tarz Wuolwiniusa, po?. IX w. — Mediolan) o dekoracjach figuralnych; zachowane freski s? nieliczne (Santa Prassede, 817–824 — Rzym). Od?y? antyczny iluzjonizm i narracja cykliczna (Psa?terz utrechcki, ok. 830 — Utrecht). Na terenie S?owia?szczyzny najwa?niejszym o?rodkiem by?o pa?stwo wielkomorawskie, schrystianizowane w IX w. w obrz?dku greckim. W architekturze wielkomorawskiej, znanej tylko z wykopalisk, stosowano proste budowle jednonawowe lub rotundy z apsydami (Modr?, Mikul?ice). W trzecim okresie (2 po?. X–1 po?. XI w.) wyodr?bni?a si? na terenie Niemiec sztuka otto?ska. W architekturze sztuka przedroma?ska rozwija?a tradycje budowli karoli?skich (ko?ci?? ?w. Cyriaka w Gernrode, po 961). Samodzielno?? osi?gn??a g?. w cyklach figuralnych malarstwa ksi??kowego (Kodeks Egberta, ok. 980 — Trewir, Ewangeliarz Ottona III X w. — Monachium) i ?ciennego (freski z X w. w ko?ciele ?w. Jerzego w Oberzell na wyspie Reichenau), w odlewnictwie z br?zu (drzwi z 1015 i kolumna biskupa Bernwarda z 1015–22 w Hildesheim) oraz w snycerce (Krucyfiks Gerona, ok. 975 — Kolonia), przesyconych pod wp?ywem Bizancjum pe?n? spirytualizmu ekspresj?. Do sztuki otto?skiej nale?? dzie?a z pierwszego okresu dziej?w sztuki pol., do po?. XI w. (katedry: w Poznaniu, ok. 968; Gnie?nie, przed 1019; Krakowie, ok. 1015–1030).