Okres wczesnochrze?cija?ski i bizantyjski zasi?giem wyst?powania obejmuj? w zasadzie ca?y teren Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Od roz?amu Rzymu na cze?? wschodni? i zachodni? w 395 r. obydwie one rozwija?y si? w zupe?nie innym kierunku i w zupe?nie inny spos?b. Nie trudno udowodni?, ?e w ?redniowieczu, kultura i sztuka na wschodzie rozwija?y si? stanowczo dynamiczniej i przynosi?y lepsze owoce. Wynika to zapewne z faktu, ?e na zachodzie panowa?a dziwna „mania” religijna, a wiele praw chrze?cija?skich by?o nadinterpretowane, przez co w znacznej mierze sztuka by?a uzale?niona od Ko?cio?a. Mo?e dlatego, w pierwszych wiekach ?redniowiecza- od V do oko?o XIII wieku, Europa wschodnia prze?ciga?a o wiele wiek?w ca?y zach?d pod wzgl?dem kulturowym i technicznym.
Do IV w. wierni gmin chrze?cija?skich spotykali si? w domach prywatnych lub katakumbach. Dopiero po tzw. Edykcie Mediola?skim w 313 r. religia Chrze?cija?ska sta?a si? publiczna, a do tego czasu by?a ona zakazana. Wtedy to zacz?to budowa? pierwsze ?wi?tynie, oraz adaptowa? ?wi?tynie poga?skie, cho? rzadko, poniewa? by?y one za ma?e dla rzeszy wiernych. Rozwin?? si? tutaj styl bizantyjski, kt?ry by? pod wp?ywem absolutystycznego ustroju Bizancjum (st?d nazwa) i s?u?y? gloryfikowaniu Boga i jego pomaza?cza, czyli w?adcy, w rozbudowanych ceremonia?ach. Mo?e dlatego w tym okresie rozwin??y si? pi?kne malunki i dekoracje, kt?rych brakowa?o w stopniowo surowiej?cych ?wi?tyniach roma?skich, kt?re de facto wysz?y z tego samego ?r?d?a co ?wi?tynie bizantyjskie- od Grek?w i Rzymian.
Przyk?adem architektury bizantyjskiej jest jedna ze s?ynniejszych budowli ?wiata- Hagia Sophia, czyli Ko?ci?? M?dro?ci Bo?ej, kt?ry zbudowany zosta? w 325 r. przez Konstantyna Wielkiego. Kopu?a ?wi?tyni zosta?a wzniesiona jednak dopiero w 537 r. przez Justyniana Wielkiego, a nast?pnie podwy?szona w 563 r. Przez blisko 1000 lat, by? to najwi?kszy zadaszony obiekt ?wiata. To w?a?nie taka kopu?a jest najwi?kszym osi?gni?ciem architektury bizantyjskiej, zaczerpni?tym oczywi?cie z rzymskiego Panteonu. Niegdy? najwi?ksza bazylika ?wiata, jest dzi? meczetem, od dobudowania 4 wie? (minaret?w), wkr?tce po zdobyciu Konstantynopola przez Arab?w w XV wieku.
(http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/49/Hagia_Sophia_09.JPG)
Z klucza „ciemnego” pod wzgl?dem architektury ?redniowiecza, nale?y wy??czy? W?ochy, kt?re mimo ?e by?y sercem Ko?cio?a Katolickiego, cz??ciowo uchowa?y si? przed romanizmem w czystej postaci, jak m?wi przys?owie pono? „najciemniej pod latarni?”. Przyk?adem geniuszu w smaku i stylu, mog? by? dwa na poz?r identyczne ko?cio?y, budowane wg tego samego schematu – Bazylika San Paolo fuori le Mura (?w. Paw?a, za Murami) w Rzymie, oraz ko?ci?? Santa Sabina w Rzymie. Nawa g??wna od bocznych naw, jest oddzielona ?ukowat? kolumnad?, nad kt?r? widniej? wira?e. W obu przypadkach, sklepienie jest p?askie, pokryte kasetonami. Ciekawostk? mo?e by? fakt, ?e kolumny ko?cio?a Santa Sabina, zbudowanego w 422 r. pochodz? z korynckiej ?wi?tyni Junony.
Santa Sabina:
(http://bi.gazeta.pl/im/0/9915/z9915540Q,Bazylika-i-klasztor-sw--Sabiny--Basilica-di-Santa.jpg)
San Paolo:
(http://www.bestourism.com/img/items/big/6749/Basilica-di-San-Paolo-fuori-le-Mura_Interior-view_6426.jpg)
G??wnymi elementami stylu s? rzymskie ?uki, z kt?rych tworzono ca?e arkady. Stosowano tak?e kopu?y, jak w przypadku ko?cio?a Haga Sophia. Charakterystyczne s? r?wnie? p?askie sufity, pokryte kasetonami. ?ciany zdobi? rozmaite mozaiki, o tematyce biblijnej. Zauwa?alne s? olbrzymie wp?ywy architektury antycznej, jako ?e wczesnochrze?cija?skie budownictwo wyrasta prosto z Antyku. Wszelkie te podobie?stwa rozmywaj? si? jednak z biegiem czasu, tworz?c zupe?nie inny, odmienny styl, kt?ry nadal nawi?zywa? do form antycznych, jednak?e w du?ej mierze opiera? si? o innowacje i nowo?ci techniczne.