bp dr net. Pio Maria Facibeni
Co to jest Liturgika?
Liturgika jest nauk? o liturgii, czyli o s?u?bie Bo?ej (leiton ergon - s?u?ba ludu dla Boga). Celem liturgii jest obja?nieniew spos?b systematyczny obrz?d?w zwi?zanych ze s?u?b? Bo?? Ko?cio?a Katolickiego, ich tre?ci i form. Liturgika omawia:
1. Obrz?dy Mszy ?w.
2. Obrz?dy ?wi?t Roku Ko?cielnego.
3. Obrz?dy Sakrament?w i sakramentali?w.
Liturgika jest nauk? tak star?, jak obrz?dy Ko?cio?a Katolickiego. Wielki rozw?j liturgiki, trwaj?cy do naszych czas?w, rozpocz?? si? w XI wieku. Wa?no?? liturgiki podkre?laj? przepisy prawne Ko?cio?a i wypowiedzi urz?du nauczycielskiego w Ko?ciele, stawiaj?ce j? w rz?dzie takich nauk teologicznych, jak Pismo ?w., Historia Ko?cio?a i Prawo Kanoniczne.
Cze?? Bo?a w historii ludzko?ci
?lady niedoskona?ego (poga?skiego) oddawania czci Bogu znajdujemy w najg??bszych i najstarszych pok?adach kultury cz?owieka rozumnego w postaci pos?g?w, b?stw, miejsc ?wi?tych, przedmiot?w kultu, ksi?g ?wi?tych, modlitw, pie?ni, napis?w, obraz?w rytualnych, pomnik?w i nagrobk?w cmentarnych (Egipt, Asyria, Babilonia, Grecja, Rzym). ?wiadczy to o tym, ?e cz?owiek rozumny ju? od najdawniejszych czas?w, widzi w przyrodzie ?lady Boga-Stw?rcy, podobnie jak dzi? ?yj?ce szczepy pierwotne, cho? nie zna? religii objawionej, odczuwa potrzeb? ukorzenia si? przed Bogiem i zapewnienia sobie Jego opieki i pomocy przez oddawanie Mu czci. Z braku znajomo?ci religii objawionej, daj?cej nam w?a?ciwe poj?cie o Bogu i z powodu s?abo?ci rozumu ludzkiego, te pierwotne formy oddawania czci Bogu by?y niedoskona?e (cze?? oddawana wielu bogom), wyra?a?y jednak t?sknot? cz?owieka za Bogiem i jego ?wiadomo?? zale?no?ci od Boga.
Doskonalszy spos?b oddawania czci Bogu posiadali ?ydzi. Przej?li oni zwyczaje obrz?dowe od starych lud?w wschodnich, ale je udoskonalili, gdy? jako nar?d wybrany otrzymali pod tym wzgl?dem wskaz?wki od Boga za po?rednictwem swych m???w Bo?ych, Patriarch?w. ?ydzi oddawali cze?? Bogu przez odmawianie modlitw i sk?adanie ofiar, ?ci?le okre?lonych przez Ksi?gi ?wi?te. Dla ca?ego narodu ?ydowskiego miejscem ?wi?tym by? najpierw namiot ?wi?ty z Ark? Przymierza, a potem ?wi?tynia w Jerozolimie. Miejscami zebra? i modlitw by?y tak?e domy prywatne i b??nice w Ziemi ?w. i w rozproszeniu (na emigracji w innych krajach). ?ydzi sk?adali dwojakiego rodzaju ofiary:krwawe - ze zwierz?t domowych (koz??w, ciel?t, wo??w i go??bi etc.) i bezkrwawe - z p?od?w ziemi (miodu, mleka, oliwy, chleba etc.) Krwawe ofiary ze zwierz?t zast?powa?y samoofiarowanie si? cz?owieka. Jako grzeszne stworzenie winien cz?owiek ofiarowa? Bogu dla przeb?agania Jego sprawiedliwo?ci swoje ?ycie. Poniewa? B?g nie chce ofiary z ludzi, cz?owiek ofiaruje Mu w zamian za siebie zwierz?ta s?u??ce mu do pracy i po?ywienia. Sk?adaj?c Bogu ofiary (pal?c je w ca?o?ci lub w cz??ci) dawali wyraz swojemu przekonaniu, ?e B?g jest Panem ?ycia cz?owieka i wszelkich stworze?. Krwawe ofiary ?ydowskie by?y wyobra?eniem Ofiary, kt?r? mia? z?o?y? w spos?b krwawy przepowiadany przez prorok?w Mesjasz. Bezkrwawe ofiary ?ydowskie (zw?aszcza z chleba i wina) wyobra?a?y za? i zapowiada?y, ?e Mesjasz sw? Ofiar? z?o?y nie tylko w spos?b krwawy, ale tak?e w spos?b bezkrwawy, pod postaciami chleba i wina we Mszy ?w. Dawid w wiedzeniu proroczym powiedzia? o przysz?ym Mesjaszu: "Ty jeste? Kap?anem na wieki, wed?ug obrz?dku Melchizedeka" - Psalm 109 (Melchizedek, kr?l Szalemu za czas?w Abrahama, z?o?y? Bogu ofiar? z chleba i wina). Poza ofiarami ?ydzi oddawali cze?? Bogu przez odmawianie modlitw, na kt?re schodzili si? w ?wi?tyni, domach prywatnych i b??nicach. Wsp?lne zebrania ?ydowskie obejmowa?y ?piewanie pie?ni, odmawianie modlitw, czytanie Pisma ?w. i s?uchanie wyja?nie? uczonego w Pi?mie ?w.
Najdoskonalszy spos?b oddawania czci Bogu poda? nam Pan Jezus przez sw?j przyk?ad i sw? nauk?. W ci?gu swego ?ycia na ziemi Pan Jezus naucza?, ?e:
1. Modlitwa jest bardzo potrzebna.
2. Trzeba si? zawsze modli?.
3. Modli? si? z ufno?ci? i pokor?.
4. Modli? si? w skupieniu ducha.
5. Modli? si? w pierw o dobra duchowe, a potem o dobra materialne.
6. Modli? si? wed?ug podanego wzoru: "Ojcze Nasz".
Przyk?ad gorliwego oddawania czci Bogu da? nam Pan Jezus w ci?gu swego ?ycia na ziemi, przebywaj?c cz?sto namodlitwach w ustroniu, bior?c udzia? w nabo?e?stwach ?ydowskich i pielgrzymuj?c do Jerozolimy.
Najwznio?lejszy przyk?ad oddawania czci Bogu da? nam Pan Jezus, gdy wype?niaj?c wol? Ojca, z?o?y? Bogu - dlazbawienia cz?owieka od grzechu pierworodnego - krwaw? ofiar? swego Cia?a i Krwi na Krzy?u. Krwawa Ofiara Pana Jezusa na krzy?u, jako Ofiara Syna Bo?ego, jest tak doskona?a, ?e nie mo?na z ni? por?wna? ?adnej innej, cho?by wi?kszej ofiary ludzkiej, dlatego te? B?g nie chce, by odt?d by?y sk?adane jakiekolwiek inne ofiary, jak to czynili ?ydzi i inne narody poga?skie. Bogu wystarczy ta jedna krwawa Ofiara, kt?r? Pan Jezus z?o?y? Mu na krzy?u. Ofiara Syna Bogu jest tak mi?a, ?e odt?d chce j? mie? stale przed oczyma i tylko z powodu tej Ofiary got?w jest udziela? ludziom swych ?ask. Pan Jezus, kt?ry pragnie naszego u?wi?cenia i zbawienia, wiedzia? o tym: dlatego w przeddzie? swej m?ki w Wielki Czwartek ustanowi? w spos?b nieustannego powtarzania swej Ofiary Krzy?owej, ofiary Cia?a i Krwi pod postaciami chleba i wina, czyli ustanowi? bezkrwaw? Ofiar? Nowego Zakonu - Msz? ?w. i poleci? j? odprawia? biskupom i kap?anom dla dobra wszystkich ludzi. Ofiara Mszy ?w. ustanowiona w Wielki Czwartek na Ostatniej Wieczerzy jest t? sam? ofiar?, co Ofiara Chrystusa na krzy?u (krwawa i bezkrwawa Ofiara Chrystusowa). ?aski, kt?re nam Pan Jezus wys?u?y? sw? Ofiar? na krzy?u powtarzan? obecnie we Mszy ?w. - otrzymujemy w Sakramentach ?w., ustanowionych po to, by nam dawa?y ?ask?, oraz przez modlitwy, sakramentalia i dobre uczynki.
Cze?? Bo?a w czasach po ?mierci Chrystusa
Pocz?tkowo pierwsi chrze?cijanie zbierali si? na uczt? eucharystyczn? (Msz? ?w.) i na modlitwy wdomach prywatnych, ucz?szczaj?c r?wnocze?nie, je?li byli ?ydami, do ?wi?tyni ?ydowskiej. Z czasem gdy bogatsi chrze?cijanie zacz?li oddawa? gminie chrze?cija?skiej swe domy, powstawa?y pierwsze kaplice i ko?cio?ychrze?cija?skie. W czasie prze?ladowa? zbierali si? chrze?cijanie w katakumbach, tj. w podziemiach cmentarnych. Po ustaniu prze?ladowa?, a gdzie nie by?o prze?ladowa? ju? wcze?niej, zacz?to budowa? osobne ko?cio?y, wzoruj?c si? na budowlach publicznych, na tzw. bazylikach (basilikos -kr?lewski). ?wi?tynie te nazywano, jak ich wzory, bazylikami lub po prostu ko?cio?ami (ecclesia - zebranie). Bazylika mia?a nast?puj?ce cz??ci:
1. Prezbiterium zako?czone absyd? (absis - sklepienie), tj. p??kolistym sklepieniem, w kt?rym znajdowa? si? o?tarz, tron biskupi i szafy na parametry ko?cielne.
2. Naw? g??wn? i nawy boczne (navis - okr?t), oddzielone od siebie kolumnami. W nawie g??wnej w pobli?u prezbiterium znajdowa? si? ch?r dla ?piewak?w i dwie ambony.
3. Przedsionek (atrium - sala) z sadzawk? lub fontann? dla umywania r?k przy wej?ciu do ko?cio?a.
Prezbiterium by?o przeznaczone dla duchowie?stwa. Nawa g??wna w czasie Mszy ?w. by?a wolna, jedynie na czas kazania wchodzili do niej pokutnicy i katechumeni, stoj?cy w czasie Mszy ?w. w przedsionku. Praw? naw? zajmowali m??czy?ni, lew? za? kobiety.
P??niejsze wieki budowa?y ?wi?tynie, nieraz bardzo okaza?e, wed?ug swych umiej?tno?ci i upodoba?. St?d mamy r??ne style budowy ko?cio??w:
1. Bazylikowy. (IV - VI wiek).
2. Bizantyjski. (VI - X wiek).
3. Roma?ski. (X - XIII wiek).
4. Gotycki. (XII - XV wiek).
5. Renesansowy (XV - XVI wiek).
6. Barokowy. (XVII - XVIII wiek).
7. Rokokowy. (XVIII wiek).
8. Klasycystyczny. (XVIII wiek).
9. Historyczny (odwo?uj?cy si? do dawniejszych epok). (XIX wiek).
10. Wsp??czesny. (XX wiek).
Wsp??czesne ko?cio?y
Dzisiejsze ko?cio?y, cho? zbudowane w r??nych stylach, tradycyjnych i nowoczesnych, w g??wnych swych cz??ciach s? podobne do ko?cio??w wczesnochrze?cija?skich. Sk?adaj? si? one z nast?puj?cych cz??ci:
1. Prezbiterium, oddzielone od nawy g??wnej balustrad?, przeznaczone dla duchowie?stwa (prezbiter - kap?an).
2. Nawa, przestrze? od przedsionka do balustrady, przeznaczona dla wiernych (opr?cz nawy g??wnej, w wi?kszych ko?cio?ach znajduj? si? nawy boczne).
3. Przedsionek (kruchta).
A tak?e:
1. Ch?r, umieszczany zwykle nad przedsionkiem.
2. Wie?a (jedna lub dwie) obok przedsionka.
3. Zakrystia przy prezbiterium, s?u??ca do przechowywania szat, naczy? i sprz?t?w liturgicznych, oraz kap?anom i ministrantom do przygotowywania si? do Mszy ?w.
Na wewn?trzne wyposa?enie ko?cio?a sk?adaj? si? sprz?ty i urz?dzenia s?u??ce do odprawiania Mszy ?w., udzielania Sakrament?w ?w. i do zwr?cenia my?li cz?owieka do Boga w czasie modlitw i nabo?e?stw. W prezbiterium znajduje si? wielki o?tarz, krzes?o dla kap?ana celebruj?cego Msz? ?w., stalle (?awki) dla duchowie?stwa i ministrant?w - w ko?cio?ach katedralnych tron dla biskupa - oraz wieczna lampka (zwisaj?ca ze sklepienia, zawieszona na ?cianie lub stoj?ca na o?tarzu). W nawie g??wnej (lub bocznej) znajduje si? chrzcielnica, czyli naczynie z wod? do Chrztu ?w., po?wi?con? w Wielk? Sobot? lub w sobot? przed Zielonymi ?wi?tkami, przy kt?rym udziela si? Chrztu ?w.; w pierwszych wiekach udzielano Chrztu ?w. w osobnych kaplicach-baptysteriach poza ko?cio?em i wewn?trz ko?cio?a. W nawie g??wnej stoi r?wnie? ambona (kazalnica). Do ?awek przymocowane s? chor?gwie bractw ko?cielnych. W nawach bocznych pod ?cianami lub filarami umieszczone s? o?tarze boczne i konfesjona?y oraz feretrony, czyli przeno?cie obrazy ?wi?te, noszone przez wiernych w procesjach. Na ch?rze znajduj? si? organy, kt?rych gra u?wietnia nabo?e?stwo i podtrzymuje ?piew wiernych (wprowadzone do ko?cio?a w VII wieku). Dzwony na wie?y s? u?ywane w ko?ciele od VI wieku do zwo?ywania wiernych na nabo?e?stwa, do dzwonienia w czasie uroczystych nabo?e?stw, pogrzeb?w i procesji, a od XIII wieku do dzwonienia po trzykro? w ci?gu dnia na "Anio? Pa?ski". Do o?wietlenia wn?trza ko?cio?a s?u?y ?wiat?o ?wiec i lamp elektrycznych. Na ?cianach oraz w oknach (witra?e) umieszcza si? obrazy Pana Jezusa, Naj?w. Maryi Panny i ?wi?tych Pa?skich, stacje Drogi Krzy?owej oraz r??ne symbole chrze?cija?skie. Najwa?niejszymi symbolami chrze?cija?skimi s?:
1. Oko w tr?jk?cie (Tr?jca ?w. i opieka Bo?a nad ?wiatem).
2. Ryba (Chrystus i chrze?cijanin).
3. Kosz z chlebem i pelikan (Naj?w. Sakrament).
4. Baranek z chor?giewk? (Chrystus Zmartwychwsta?y).
5. Niewiasta w koronie z dwunastu gwiazd (Naj?w. Maryja Panna).
6. Niewiasta z roz?o?onymi r?kami tzw. oranta (Ko?ci?? ?w.).
7. Jele? pij?cy ze ?r?d?a (Chrzest ?w.).
8. Kielich (wiara).
9. Kotwica i krzy? (wiara).
10. Serce (mi?o??).
11. G?owa cz?owieka, lew, w?? i orze? (Ewangeli?ci).
12. Litery Greckie IHS (Jezus).
Ko?ci?? ma by? godnym mieszkaniem Pana Boga. Tote? zanim zostanie oddany w s?u?b? Bo??, ko?ci?? jestkonsekrowany przez biskupa. Konsekracj? ko?cio?a stanowi? trzy czynno?ci biskupa: konsekracja mur?w ko?cielnych, konsekracja o?tarza i przeniesienie relikwii. Konsekracja mur?w odbywa si? w?r?d odmawianych egzorcyzm?w, pokropie?, wykonywania znak?w krzy?a ?w. i ko?czy si? uroczystym wej?ciem biskupa do ko?cio?a, gdzie na dw?ch wysypanych popio?em wst?gach kre?li lask? pastersk? litery ?aci?skiego i greckiego alfabetu, dla zaznaczenia, ?e Ko?ci?? jest powszechny. Konsekracji o?tarza dokonuje biskup przez odm?wienie modlitw, znaki krzy?a ?w. i pokropienie wod? ?wi?con? zmieszan? z sol?, winem i popio?em (tzw. woda gregoria?ska). Ostatnim aktem po?wi?cenia ko?cio?a jest przeniesienie relikwii (na pami?tk?, ?e w pierwszych wiekach odprawiano Msz? ?w. na grobach m?czennik?w w katakumbach) i umieszczenie ich w o?tarzu, po kt?rym biskup namaszcza pi?? wy??obionych krzy??w w mensie o?tarzowej, okadza o?tarz, namaszcza dwana?cie krzy??w (oznaczaj?cych dwunastu aposto??w) na ?cianach ko?cio?a i filarach, gdzie umieszcza si? nast?pnie ?wiece w kandelabrach (zacheuszki). Na zako?czenie konsekracji ko?cio?a biskup odprawia Msz? ?w. Dzie? konsekracji ko?cio?a obchodzi si? co roku w uroczysto?? po?wi?cenia ko?cio?a (dla ko?cio??w parafialnych w pa?dzierniku).
Rozr??niamy ko?cio?y katedralne (biskupie), kolegiackie (obs?ugiwane przez kolegium kap?an?w), parafialne (dla duszpasterstwa parafialnego), filialne (zale?ne od ko?cio?a parafialnego), kaplice publiczne (dla og??u wiernych),kaplice p??publiczne (dla okre?lonej spo?eczno?ci np. szpitala) i kaplice prywatne (dla os?b prywatnych).