11. Klasycyzm

[Carlos Lorenzo de Medici y Zep]

Klasycyzm

Czasy, na kt?re przypad? klasycyzm, a wi?c od ko?ca wieku XVIII, do pocz?tk?w wieku XIX, nie by?y wcale spokojniejsze od tych, na kt?re przypad? barok. Wiemy z historii, ?e zachodzi w tym czasie wiele przemian spo?ecznych i politycznych, znacz?co zmienia si? mapa Europy i ?wiata, pojawiaj? si? nowe pr?dy filozoficzne. To wszystko wymaga utworzenia si? odpowiednich pr?d?w w sztuce, kt?re b?d? do tego pasowa?y, kt?re b?d? zwierciad?em swoich czas?w. I jak barok stawia? na uczucia, emocje, wierzenia, tak klasycyzm pok?ada ufno?? w pot?dze rozumu, zmys??w i do?wiadcze?. C?? zatem mog?oby pasowa? lepiej ni? Antyczne wzorce i formy?

Klasycyzm, dlatego ?e powr?cono do form klasycznych, przyjmuj?c je za wz?r, bez wi?kszych poprawek, cz?sto ?lepo pod??aj?c za dokonaniami grek?w i rzymian. W my?l dzisiejszego rozumienia praw autorskich, mo?na nazwa? to plagiatem. Klasycyzm bowiem kopiowa? to co zrodzi? antyk, nie wnosz?c w zasadzie nic nowego do sztuki. Pasowa?o to jednak idealnie do tamtejszych czas?w. Zdano bowiem si? na si?? ludzkiego rozumu, zacz?to pod??a? za my?lami filozof?w grackich i rozwija? na ich podstawie nowe pr?dy. Nie do ko?ca jednak, by? tak, ?e architekci klasycystyczni pracowali na zasadzie "Kopiuj / Wklej". Czerpali oczywi?cie z dokona? poprzednich epok, w dziedzinie np.: urbanistyki, czy rozwi?za? konstrukcyjnych, jednak?e w du?ej mierze, fora i bry?a budynku odpowiada?a wzorcom antycznym.

Wa?nym wydarzeniem, kt?re niew?tpliwie wp?yn??o na p?j?cie architektury i sztuki w tym w?a?nie kierunku, mia?o odkrycie w 1748 roku ruin Staro?ytnego Rzymskiego Miasta - Pompej?w, niedaleko Neapolu, a tak?e wykopaliska w Tivoli i na Palatynie. To w?a?nie wtedy wyodr?bni?a si? archeologia i historia sztuki. W tamtym tak?e czasie narodzi?o si? muzealnictwo - odkrycia archeologiczne dostarcza?y coraz to nowych skarb?w kultury antycznej, kt?re mia?y po kilka tysi?cy lat, uznano zapewne ?e nie powinny one le?e? w skrzyniach, tylko by? natchnieniem dla ludzi, st?d pewnie idea budowy "?wi?ty? Historii".

Z wymieszania wiedzy i dokona? wsp??czesnych sobie oraz formy antycznej powsta? nowy kierunek - klasycyzm. Du?? popularno?ci? cieszy?y si? w?wczas budynki u?yteczno?ci publicznej: muzea (dopiero powsta?e, wzbudza?y zainteresowanie, musia?y by? praktyczne), biblioteki (zacz??y si? cieszy? popularno?ci?, co raz wi?cej ludzi pragn??o zg??bia? wiedz? - z bibliotek zacz?li korzysta? zatem mieszczanie, a nie jak dot?d ubrani w wory pokutne zakonnicy, przepisuj?cy opas?e tomiszcze), teatry (od renesansu zacz??y one rozkwita?, a wi?c w czasach rozkwitu kultury, zacz??y wzbudza? co raz wi?ksze zainteresowanie), szko?y (edukacja zacz??a si? liczy?, co raz to wi?cej ludzi pragn??o si? kszta?ci?, po upadku Kolegium Jezuit?w, zacz??y wyrasta? szko?y, kt?re przed uniwersytetami, dawa?y pocz?tkow? i gruntown? wiedz? o ?wiecie), banki (regularne banki wypiera?y powoli lichwiarzy, dawa?y wi?ksz? pewno?? i bezpiecze?stwo), szpitale (rozw?j kultury i sztuki poci?ga? za sob? rozw?j nauki, starano si? leczy? dotychczas ?miertelne choroby), czy te? wi?zienia (z powodu licznych rewolucji, zamieszek, przewrot?w i innych wydarze?, potrzeba by?o miejsca dla rosn?cej liczby wi??ni?w politycznych- wrog?w lepszego i s?uszniejszego ustroju [ironia])

Wielki wk?ad w rozw?j architektury u?ytkowej mia?y przemiany spo?eczne. W Polsce by?o to np.: utworzenie w 1773 r. KEN (Komisji Edukacji Narodowej), kt?rej zadaniem bytu unormowanie problem?w edukacji po kasacji zakonu jezuit?w i Kolegi?w jezuickich, kt?re do tej pory zajmowa?y si? sfer? nauczania. Du?? rol? w rozwoju szk?? odegra?a Szko?a Rycerska za?o?ona w 1765 roku, kt?ra naucza?a warto?ci patriotycznych i moralnych, ale tak?e przekazywa?a dost?pn? w?wczas wiedz? o ?wiecie. Tak?e i teatr by? wa?nym czynnikiem wp?ywaj?cym na rozw?j w Polsce. W 1765 roku otwarto w Warszawie pierwszy publiczny teatr, do kt?rego m?g? wej?? ka?dy, ch?op, mieszczanin, czy szlachcic - bez znaczenia. Da?o to spo?eczno?ci Warszawy szans? otwarcia si? na kultur?. Popularn? jest w?wczas forma dramatyczna - komedia.

Klasycyzm by? dostosowany do pr?d?w w filozofii i literaturze, zak?adaj?cych wy?szo?? rozumu i do?wiadczenia nad odczuciami. Pok?adano w?wczas wielkie nadzieje w ludzkim umy?le, do czego przyczyni?y si? nowe wynalazki i odkrycia - dzia?a?o to jak z dzieckiem, kt?re jak zacznie je?? czekolad?, to utwierdzi si? w przekonaniu ?e jest ona najpyszniejsza na ?wiecie i nale?y je?? tylko j?. Do czasu, gdy trzeba b?dzie p?j?? do dentysty i naprawia? z?by. St?d nast?pna epoka sk?ania si? ku uczuciom, duszy i wierze.

Wyk?ad dodatkowy:

"Przyk?ady budowli klasycystycznych"

Klasycyzm pozostawi? po sobie olbrzymi? spu?cizn? w postaci licznych budowli, kt?rych zastosowanie by?o podobne cz?sto do antycznego:

Ko?ci?? ?w. Marii Magdaleny we Pary?u wygl?da niczym grecka ?wi?tynia ku czci Ateny Partenos (st?d nazwa Partenon), z tym ?e pierwowz?r wykonano w porz?dku doryckim, a Francuska wersja prezentuje porz?dek koryncki. Budynek jest o tyle ciekawy, ?e ma niezwykle interesuj?c? histori?. Budowano go mi?dzy 1764 a 1848 rokiem. W tym okresie w?adza przechodzi?a z r?k do r?k w do?? burzliwy spos?b. I tak kamie? w?gielny pod budow? po?o?y? Ludwik XV, podczas rewolucji francuskiej ko?ci?? mia? by? siedzib? Konwentu Narodowego, Napoleon Bonaparte zamierza? uczyni? go ?wi?tyni? ku chwale swojej armii, Ludwik XVIII po?wi?ci? pami?ci zgilotynowanych Ludwika XVI i Marii Antoniny, a Ludwik Filip I, przebudowa? na dworzec. Budowla pami?ta wi?c liczne zawirowania i odzwierciedla czasy, w kt?rych powstawa?a. Ostatecznie jest to ogromny ko?ci?? - wierna kopia greckiej ?wi?tyni - otoczony 20- metrowymi korynckimi kolumnami. ?wi?tynia ??czy ze sob? w?tki polskie. Mianowicie to tutaj w 1856 roku wystawiono trumn? z cia?em Adama Mickiewicza, po sprowadzeniu jej z Konstantynopola, a tak?e odprawiono msz? ?a?obn? po ?mierci Fryderyka Chopina.



Blisko 51- metrowy ?uk Triumfalny w Pary?u wznosi si? dumnie na placu de Gaulle dla uczczenia dokona? Napoleona Bonaparte i jego armii. Poleceni budowy wyda? sam cesarz w 1806 roku, a uko?czono j? oko?o 1836 roku. Architekt - Jean Chalgrin - wzorowa? si? na rzymskim odpowiedniku - ?uku Tytusa. Fryz obiegaj?cy paryski Arc de Trimphe, przedstawia wymarsz i powr?t w chwale armii francuskiej. Na ?uku wyryto nazwiska 386 oficer?w napoleo?skich, w tym siedmiu Polak?w. Na pami?tk? francuski zwyci?stw wykut? s? te? nazwy czterech polskich miast. W krypcie umieszczono Gr?b Nieznanego ?o?nierza oraz niewielkie muzeum. Z tarasu mo?na podziwia? pi?kn? panoram? miasta.



Brama Brandenburska w Berlinie wzniesiona w latach 1788-1791 ku czci Fryderyka II Wielkiego Pruskiego na rozkaz Fryderyka Wilhelma II jest wizyt?wk? Berlina i Niemiec. Projektantem tej monumentalnej budowli jest Carl Gotthard Langhans, kt?ry wzoruj?c si? na Propylejach przed Akropolis w Atenach, zbudowa? szerok? na 65,5m, z?o?on? z sze?ciu poprzecznych ?cian zwie?czonych po obu stronach doryck? kolumn? z ??obkowaniem jo?skim na bazie o ?rednicy 1,73m, Brandenburger Tor. Na attyce, ozdobionej reliefami przedstawiaj?cymi sceny mitologiczne w 1793 r. umieszczono 5-metrowej wysoko?ci kwadryg? z br?zu - dzie?o Johana Gotfierda Schadowa. Rydwanem z czterema ko?mi powozi bogini Wiktoria (pierwotnie Nike). Kolumnady po obu stronach bramy dodano dopiero w 1868 r. W niszach stoj? pos?gi Marsa chowaj?cego miecz i bogini Minerwy, r?wnie? wykonane przez Schadowa.



Pa?ac na Wodzie w ?azienkach powsta? na zam?wienie Stanis?awa Augusta Poniatowskiego jako letnia rezydencja Kr?la Rzeczpospolitej. Zaprojektowa? go g??wny kr?lewski architekt Dominik Merlini wsp?lnie z Janem Chrystianem Kamsetzerem, przyjmuj?c wszystkie za?o?enia sztuki klasycystycznej: szlachetno??, proporcjonalno??, umiarkowanie i ?ad. Mi?dzy 1775, a 1788 rokiem powsta? na sztucznej wyspie po??czonej dwoma mostami z ogrodem w stylu francuskim, pa?ac, b?d?cy dzi? jedn? w wizyt?wek Warszawy.



Monumentalny gmach National Gallery w Londynie (Galeria Narodowa) dominuje nad p??nocn? cz??ci? Trafalgar Square. Ogromny neoklasycystyczny budynek powstawa? w wielu etapach od 1831 a? do 1991 roku, gdy uko?czono budow? lewego skrzyd?a. w bryle gmachu zwraca uwag? okaza?y portyk i kopu?a zwie?czona latarni?. W planach jest budowa kolejnych element?w kompleksu.



Pa?ac Belweder w Warszawie zosta? zakupiony w 1818 roku przez rz?d Kr?lestwa Polskiego, by? rezydencj? wodza wojsk polskich - ksi?cia Konstantego (brata cara Aleksandra I), po wybuchu powstania listopadowego (1830 r.) nale?a? do car?w, w latach 1914-1918 mieszka? w nim niemiecki gubernator Hans von Beseler. Po odzyskaniu przez Polsk? niepodleg?o?ci, zamieszkiwa? go J?zef Pi?sudski, a p??niej Prezydenci II RP. Po II Wojnie ?wiatowej umieszczono tam instytucje pa?stwowe PRL, a obecnie pe?ni on funkcj? reprezentacyjnej siedziby dla go?ci RP. Belweder, zosta? zbudowany przez Krzysztofa Zygmunta Paca w stylu barokowym, a nast?pnie przebudowany na klasycystyczny przez Jakuba Kubickiego. Na froncie budynku znajduje si? portyk z kolumnami jo?skimi, biegn?cymi przez obie kondygnacje. Ca?o?? wie?czy fronton. Na dachu budynku znajduje si? taras widokowy - belweder, sk?d nazwa dla pa?acu (w?. bel vedere - pi?kny widok)



W latach 1793-1865 zosta?a wzniesiona siedziba Kongresu w Waszyngtonie - Kapitol (od wzg?rza w Rzymie, gdzie mie?ci?y si? ?wi?tynie najwa?niejszych bog?w). Budowla sk?ada si? z dw?ch skrzyde? po??czonych w centralnej cz??ci rotund?, kt?ra jest zwie?czona kopu?? z pos?giem Columbii - poetyckiego wyobra?enia Ameryki, na szczycie. Projektantem tego budynku jest William Horton.



Polecam do samodzielnego zapoznania:

Ko?ci?? ?w. Aleksandra w Warszawie
Ko?ci?? ?w. Genowefy w Pary?u
British Museum w Londynie