3. Staro?ytna Grecja

[Carlos Lorenzo de Medici y Zep]

Staro?ytna Grecja

W Staro?ytnej Grecji dynamicznie rozwija?a si? architektura. Grecy budowali wielkie i okaza?e domy, w kt?rych znajdowa?a si? sala reprezentacyjna, wok?? kt?rej rozmieszczone by?y pozosta?e pomieszczenia. Czasami nawet projektowano dziedzi?ce. Wspanialsze od dom?w by?y jednak ?wi?tynie po?wi?cone przer??nym Greckim b?stwom. Budowano je na planie prostok?ta lub ko?a, z kamienia. Z przodu, tj. na fasadzie umieszczano kolumny, kt?re tworzy?y tzw. portyk. W wi?kszych ?wi?tyniach rz?dy kolumn otacza?y ca?? budowl?. Ca?o?? wie?czy? dekoracyjny fryz, czyli dekoracyjny pas poziomy, umieszczony w g?rnej cz??ci ?ciany, pokryty malowid?ami lub p?askorze?bami. ?wi?tynie pokryte by?y dwuspadowymi dachami, dzi?ki czemu z przodu i z ty?u tworzy?y si? tr?jk?tne frontony, pokryte rze?bami. We wn?trzu znajdowa? si? pomnik b?stwa, kt?remu ?wi?tynia zosta?a po?wi?cona.



Innym przyk?adem pomys?owo?ci greckich architekt?w s? budynki u?yteczno?ci publicznej. By?y one bardzo wa?ne, ze wzgl?du na administracj? greckich polis, czyli miast-pa?stw. Cz?owiek wsp??czesny na my?l o mie?cie wyobra?a sobie hotele, sklepy, biura, urz?dy, osiedla, natomiast greckie polis by?y w gruncie rzeczy tylko centrami, w kt?rych znajdowa? si? plac g??wny, wok?? kt?rego rozmieszczono sale zebra?, ?wi?tynie, galerie sztuki, etc. Ca?o?? otoczona by?a murem obronnym. W p??niejszych czasach wok?? takiego centrum zacz??y si? pi?trzy? domostwa, jednak?e z pocz?tku ludzie mieszkali w niewielkim oddaleniu od polis na swoich gospodarstwach, gdzie zajmowali si? upraw? ziemi lub (Ci bogatsi) tylko j? nadzorowali. Dodatkowo Grecy budowali to z czego s?yn? do dzi?, a mianowicie teatry, oraz stadiony. Te pierwsze tworzone by?y najcz??ciej w naturalnie sprzyjaj?cym krajobrazie, tj, najcz??ciej na jakim? zboczu g?ry. Sk?ada?y si? one zasadniczo z trzech cz??ci: theatronu- p??kolistej widowni, orchestry – miejsca dla ch?ru, oraz skene, tj. budynku garderoby, kt?ry s?u?y? jako cz??? inscenizacji. Aktorzy wyst?powali na specjalnym pomo?cie – proskenionie. To co wa?ne w takiej budowli, to fantastyczna akustyka, albowiem d?wi?ki dochodz?ce ze sceny, by?y dobrze s?yszalne w ka?dym zak?tku teatru. Je?li chodzi natomiast o stadiony to budowano je by organizowa? olimpiady. Mia?y one kszta?t elipsy, by?y do?? poka?nych rozmiar?w, gdy? zawiera?y tor do wy?cig?w rydwan?w. Stadiony w niezmienionej formie przej?li p??niej Rzymianie.



Co do historii architektury i sztuki Greckiej, to podzieli? j? mo?na na pewne okresy i towarzysz?ce im style:

I. Okres Minojski (3000-1400 r.p.n.e.) - nazwany od imienia Minosa- mitycznego w?adcy Krety. Wykopaliska z tego okresu ?wiadcz? o wysokiej kulturze i poziomie ?ycia ?wczesnych ludzi. Wielopi?trowe pa?ace nie tylko wzbudza?y podziw ze wzgl?du na sw?j wygl?d, ale tak?e z powodu swojego wyposa?enia. Posiada?y bowiem one systemy kanalizacyjne, oraz ogrzewanie. Przyk?adem takiej budowli mog? by? chocia?by ruiny pa?acu w Knossos. Wyst?puj? tam niespotykane nigdzie indziej kolumny, o p?askim trzonie (tj. bez ??obie?) z okr?g?a g?owic? ustawione na delikatnej podstawie, tak?e okr?g?ej. Ta kultura zacz??a z niewyja?nionych przyczyn chyli? si? ku upadkowi oko?o XV w. p.n.e.
II. Okres Myke?ski (1600- 1100 r.p.n.e.) - kojarzy? powinni?my go przede wszystkim z Achajami, kt?rzy poniek?d przyczynili si? do wymarcia kultury minojskiej i powstania kultury myke?skiej, kt?rej nazwa pochodzi od miasta Mykeny, kt?re obwarowane by?o pot??nymi murami. Nie wiemy o tym okresie zbyt wiele, jednak?e w sztuce sposoby wzornictwa przej?to po cz??ci od Krete?czyk?w.

Wyr??ni? mo?emy tak?e trzy zasadnicze style w architekturze i sztuce, kt?re naj?atwiej odr??ni? po kolumnach, jednak?e nie tylko tam wyst?puj? mi?dzy nimi r??nice:
1) porz?dek dorycki – najbardziej surowy i ci??ki spo?r?d styl?w greckich, charakteryzowa? si? stosunkowo niskimi kolumnami w por?wnaniu z pozosta?ymi porz?dkami i jednocze?nie do?? grubymi. Nie wyst?powa?a tutaj baza, czyli podstawa kolumny, natomiast kapitel by? prost? bry?? – walcem, kt?ry od pewnego momentu zw??a? si? ku trzonowi kolumny. Kolejn? charakterystyczn? rzecz? jest budowa fryzu- sk?ada si? z naprzemiennych tryglif (potr?jnych ??obkowa?) i metop (p?? z p?askorze?bion? dekoracj?).



2) Porz?dek jo?ski – nieco bardziej smuk?y i dekoracyjny od doryckiego, kolumny staj? si? wy?sze i cie?sze, oraz podparte zostaj? na bazie. Zmienia si? r?wnie? g?owica kolumny- proste geometria zostaje zast?piona eleganckimi ?limacznicami (wolutami). Fryzy s? ci?g?e, g?adkie lub pokryte p?askorze?b?.



3) Porz?dek koryncki – szczyt finezji greckich architekt?w. Ostatni porz?dek, kt?ry charakteryzowa? si? najwi?ksz? smuk?o?ci? i zdobnictwem. G?owica kolumny zostaje ozdobiona motywem stylizowanych li?ci akantu. Niekt?rzy uwa?aj? porz?dek koryncki za odmian? jo?skiego.



Ciekaw? odmian? kolumn, b?d?c? zjawiskiem oryginalnym, jest kariatyda, czyli kolumna zbudowana na kszta?t kobiety. Spotka? to mo?emy np.: w Erchejtonie, ?wi?tyni bogini Ateny, zbudowanej w stylu jo?skim w latach 421-405 p.n.e.



Podsumowuj?c, architektura grecka wywar?a olbrzymi wp?yw na p??niejszym budownictwie, dzi?ki swojej estetyce i poczuciu pi?kna, m?wi si? ?e „Grecy podbili Rzym, mimo ?e to Rzym podbi? Grecj?”. Prawda jest taka ?e nie tylko Rzym, ale i ca?y ?wiat, nawet ten wsp??czesny. Cokolwiek nie zosta?o p??niej wymy?lone, to ?r?de? i/lub podobie?stw mo?na si? doszukiwa? w architekturze Greckiej. Zapami?ta? przede wszystkim nale?y charakter greckich budowli, tj. charakter u?ytkowy, a wi?c, ?wi?tynie, place, pa?ace, teatry, stadiony... Warto r?wnie? wiedzie? czym si? r??ni? style dorycki, jo?ski i koryncki.