5 - Lekcje Teologii

[Juan Bautista Aldobrandini]

I. Pismo ?wi?te

Pismo ?wi?te inaczej Biblia (z greckiego biblion – zw?j papirusu, ksi?ga, l.m. biblia – ksi?gi) to zbi?r ksi?g, spisanych pierwotnie po hebrajsku, aramejsku i grecku, uznawanych przez ?yd?w i chrze?cijan za natchnione przez Boga. Biblia i poszczeg?lne jej cz??ci posiadaj? odmienne znaczenie religijne dla r??nych wyzna?. Na chrze?cija?sk? Bibli? sk?adaj? si? Stary Testament i Nowy Testament. Biblia hebrajska – Tanach obejmuje ksi?gi Starego Testamentu.

Stary Testament

Sk?ada si?, w zale?no?ci od uznawanego kanonu z:

• 39 ksi?g – kanon hebrajski, uznawany przez ?yd?w i wyznania protestanckie. Staro?ytny, tradycyjny kanon ?ydowski wymienia znanych obecnie 39 natchnionych ksi?g, jednak wylicza 24 lub 22 ksi?gi, ??cz?c niekt?re obecnie znane ksi?gi. To drugie zestawienie wymieniaj?ce 22 ksi?gi ?e ??cz?c Ksi?g? Rut z Ksi?g? S?dzi?w, oraz Lamentacje (Treny) z Ksi?g? Jeremiasza uzyskuje ilo?? ksi?g r?wn? ilo?ci liter w alfabecie hebrajskim
• 46 ksi?g – kanon katolicki (lub 47 je?li za odr?bn? ksi?g? uzna? List Jeremiasza, kt?ry w wydaniach katolickich stanowi 6 rozdzia? Ksi?gi Barucha)
• 49 ksi?g – kanon prawos?awny (lub wi?cej, w zale?no?ci od lokalnego kultu – prawos?awni uznaj? wszystkie ksi?gi, kt?re pojawi?y si? w Biblii greckiej – Septuagincie)

Ksi?gi Starego Testamentu powstawa?y wed?ug r??nych wsp??czesnych badaczy w okresie od XII do II wieku p.n.e.. Krytyka tradycjonalistyczna uwa?a jednak, ?e powstawa?y one wcze?niej, pocz?wszy od XIII, a nawet XV wieku p.n.e..
Tre?ci? Starego Testamentu jest historia i dziedzictwo kulturowe narodu izraelskiego. Zosta?y one pierwotnie spisane w j?zyku hebrajskim i aramejskim.
Ksi?gi Starego Testamentu chrze?cijanie dziel? na:

• ksi?gi historyczne
• ksi?gi profetyczne
• ksi?gi dydaktyczne

Wed?ug innego podzia?u, maj?cego korzenie w judaizmie, s? to: Pi?cioksi?g Moj?eszowy (hebr. Tora), Prorocy (hebr. Newiim) i Pisma (hebr. Ketuwim).
Na Pi?cioksi?g sk?adaj? si? ksi?gi:
    Rodzaju
    Wyj?cia
    Kap?a?ska
    Liczb
    Powt?rzonego Prawa
Ksi?gi prorok?w – w nich zawarte s? wszystkie kolejne proroctwa, czyli zgodnie z tradycj? tre?ci, kt?re prorocy na zlecenie Boga przekazywali wiernym. Cz?sto znajduj? si? tam r?wnie? opisy dziej?w poszczeg?lnych prorok?w:
        Jozuego
        S?dzi?w
        Samuela (1 i 2 jako jedna ksi?ga)
        Kr?l?w (1 i 2 jako jedna ksi?ga)
        Izajasza
        Jeremiasza
        Ezechiela
        Dwunastu prorok?w (Ozeasza, Joela, Amosa, Abdiasza, Jonasza, Micheasza, Nahuma, Habakuka, Sofoniasza, Aggeusza,   Zachariasza, Malachiasza)
Ksi?gi hagiograficzne – dziel? si? one na ksi?gi poetyckie, b?d?ce zbiorami pie?ni, przys??w, kaza? i poemat?w, kt?re uznano za ?wi?te, oraz ksi?gi o charakterze historyczno-legendarnym, opisuj?ce dzieje os?b, kt?re by?y dla ?yd?w wa?ne ze wzgl?d?w religijnych, ale nie zosta?y uznane za prorok?w:
        Psalm?w
        Przys??w
        Hioba
        Pie?? nad pie?niami
        Rut
        Lamentacje Jeremiasza (Treny)
        Ksi?ga Koheleta (Eklezjastesa, Kaznodziei)
        Estery
        Daniela
        Ezdrasza z Nehemiasza
        Kronik (1 i 2 jako jedna ksi?ga)

Nowy Testament

Dla chrze?cijan, uznaj?cych ?wi?to?? Starego Testamentu, podstawowe znaczenie ma r?wnie? Nowy Testament, spisany w j?zyku greckim w latach 52 – 98 n.e. Tre?ci? Nowego Testamentu jest ewangelia, czyli "Dobra Nowina", o kr?lestwie Bo?ym i o zbawieniu g?oszona przez Jezusa Chrystusa i jego uczni?w, a tak?e dzieje pierwszych gmin chrze?cija?skich.
niekt?re opisy Ewangelii.
Nowy Testament sk?ada si? z 27 ksi?g:
    Cztery Ewangelie –   Ewangelia wg Mateusza, Marka, ?ukasza, Jana
    Dzieje Apostolskie
    13 list?w Paw?a z Tarsu
    List do Hebrajczyk?w
    7 list?w powszechnych (?w. Jakuba, 1 i 2 ?w. Piotra, 1, 2 i 3 ?w. Jana, ?w. Judy Tadeusza)
    Apokalipsa, zwana te? Objawieniem ?wi?tego Jana – ksi?ga prorocka

II. Historia Zbawienia

W ramach jednej ekonomii zbawienia mo?na wyr??ni? poszczeg?lne ekonomie, kt?re wyrazi?y si? w kolejnych przymierzach Boga z ludzko?ci? i kolejnych etapach:
    Etap pierwszy: od stworzenia ?wiata do czas?w przed Abrahamem. W tym czasie mia?y miejsce dwa przymierza z Adamem i z Noem - ekonomia prawa naturalnego, inaczej prawa powszechnego.
    Etap drugi: Stare Przymierza, od powo?ania Abrahama do Chrystusa - ekonomia prawa Moj?eszowego.
    Etap trzeci: Od wcielenia do paruzji- ekonomia Nowego Prawa Ewangelii, Prawa Ducha ?wi?tego (por. 2 Kor 3,1-18; Rz 8, 1-5; por. Ez 36,26-27; Jr 31:31-34).

III. Jezus Chrystus

Jezus Chrystus [gr. Iesous,  hebr. Jehoszua, 'Jahwe zbawieniem'], Jezus z Nazaretu, ur. ok. 8/7 p.n.e., zm. 7 IV 30 n.e. (?), za?o?yciel i centralna posta? religii chrze?cija?skiej, kt?ra uwa?a go zarazem za cz?owieka i wcielonego Syna Bo?ego. Imi? Jezus okre?la go od strony cz?owiecze?stwa, natomiast miano Chrystus (gr. Christ?s, Pomazaniec, t?umaczenie s?owa Mesjasz) oznacza w teologii imi? Boga—cz?owieka. Tre?? wiary chrze?cija?skiej w Jezusa Chrystusa ca?o?ciowo ujmuje chrystologia.

?r?d?a

G??wnym ?r?d?em dla poznania ?ycia Jezusa s? 4 Ewangelie kanoniczne. Bogate dane historyczne o epoce Jezusa o?wietlaj? bowiem jego osob? tylko po?rednio. Pozosta?e ksi?gi Nowego Testamentu, cho? zawieraj? liczne wczesne ?wiadectwa na temat Jezusa, wypowiadaj? si? w spos?b raczej teologiczny ni? historyczny; z kolei apokryfy i agrafa prawie niczego nie dodaj? do wiadomo?ci z ksi?g kanonicznych; wzmianki u historyk?w antycznych oraz w ?r?d?ach ?ydowskich potwierdzaj? istnienie Jezusa, ale s? ubogie, wt?rne i stronnicze (Tacyt, Swetoniusz, Testimonium Flavianum J?zefa Flawiusza, wzmianki w Talmudzie).

?ycie i nauczanie

Jezus urodzi? si? w Betlejem ko?o Jerozolimy pod koniec panowania kr?la Heroda I zwanego Wielkim; jego matk? by?a Maria, za ojca uchodzi? J?zef z rodu Dawida, Ewangelie wyra?aj? przekonanie, ?e pocz?cie Jezusa nast?pi?o moc? Bo?? przy Zwiastowaniu i akcentuj? cudowne okoliczno?ci narodzin. W dzieci?stwie i m?odo?ci mieszka? w Nazarecie w Galilei. Z pozosta?ej rodziny s? wzmianki braciach Pa?skich (oraz siostrach), czyli zapewne jego kuzynach.
Jezus rozpocz?? dzia?alno?? prawdopodobnie na prze?omie 27 i 28 r., wkr?tce po Janie Chrzcicielu. Przyj?? chrzest od Jana Chrzciciela, a potem zacz?? naucza? i gromadzi? uczni?w (wyr??nion? grup? by?o Dwunastu, zwanych aposto?ami; pierwsze?stwo w?r?d nich przyzna? Jezus Piotrowi). Dzi?ki oryginalno?ci nauki i opinii lekarza cudotw?rcy gromadzi? t?umy r??nych stan?w. Dzia?a? nieca?e 3 lata; opr?cz rodzinnej Galilei odwiedza? krainy s?siednie i wielokrotnie Jerozolim? (tak to przedstawia Ewangelia ?w. Jana, gdy 3 Ewangelie synoptyczne skupiaj? si? na Galilei). Pos?ugiwa? si? zasadniczo j?zykiem aramejskim, cho? m?g? u?ywa? w pewnych sytuacjach hebrajskiego i greki.
W nauczaniu Jezusa centralnym motywem by?o Kr?lestwo Bo?e (niebieskie); rozumia? on przez nie sfer? panowania Bo?ego, w kt?rej ju? teraz ka?dy (nawet grzesznik czy n?dzarz) mo?e si? znale??, zmieniaj?c swe ?ycie — cho? w pe?ni objawi si? ono dopiero w czasach ostatecznych. Stosownie do tego Jezus formu?owa? pouczenia dotycz?ce sposobu ?ycia, etyki, m?dro?ci praktycznej, a tak?e zapowiedzi s?du Bo?ego w stylu apokaliptyki.
Natomiast nie ?ywi? ambicji politycznych i nie uto?samia? si? z ?adnym ze stronnictw religijnych w judaizmie, cho? nauczanie Jezusa z wyrasta?o z judaizmu i by?o spokrewnione z ?wczesnymi jego nurtami. Budzi?o ono jednak sprzeciwy, zw?aszcza w?r?d uczonych w Pi?mie i faryzeuszy, kt?rzy podejrzewali Jezusa o podwa?anie prawa Moj?eszowego i przyw?aszczanie sobie Boskiego autorytetu; w kr?gach w?adzy widziano w jego dzia?alno?ci zarzewie buntu.
Nauki moralne Jezusa odznaczaj? si? maksymalizmem; odrzucaj?c przepisy formalistyczne, Jezus wzywa? do nawr?cenia i nadawa? przykazaniom moralnym interpretacj? rozszerzon? (Kazanie na G?rze), np. zabroni? rozwod?w i wezwa? do mi?o?ci nieprzyjaci??. Takie uj?cie moralno?ci wynika z przekonania o blisko?ci Kr?lestwa Bo?ego, jak te? z obowi?zku na?ladowania nieograniczonego mi?osierdzia Bo?ego.
Jezus naucza? w formach prostych, spokrewnionych z ?ydowsk? literatur? m?dro?ciow?. By?y to maksymy, odpowiedzi na pytania oraz przypowie?ci, szczeg?lnie charakterystyczne dla Jezusa, kt?re w formie obraz?w wzi?tych z przyrody i ?ycia codziennego obja?nia?y natur? Kr?lestwa Bo?ego i uczula?y na potrzeb? przemiany ?ycia.
Ewangelie przytaczaj? szereg wypowiedzi Jezusa o sobie, nazywa? siebie Synem Cz?owieczym (cz?owiekiem, ale r?wnie? postaci? czas?w ostatecznych), oraz po prostu Synem (we wzajemnej wi?zi mi?o?ci i poznania wzgl?dem Boga jako Ojca). W swojej dzia?alno?ci odgrywa? rol? nauczyciela, proroka i charyzmatycznego uzdrowiciela. Nie nazywa? siebie Mesjaszem, cho? bywa? tak okre?lany.
Sporo miejsca po?wi?caj? Ewangelie cudom Jezusa: nadzwyczajnym uzdrowieniom i dowodom w?adzy nad natur?; s?u?? one za przyk?ad i dow?d zbawczej mocy Jezusa. Ponadto Jezus dokona? szeregu czynno?ci o wyd?wi?ku symbolicznym (uczta z celnikami, umycie n?g uczniom itp.).
Przybywaj?c po raz ostatni do Jerozolimy, przed ?wi?tem Paschy 30 r., Jezus spodziewa? si? ?mierci. Podczas Ostatniej Wieczerzy z uczniami m?wi? im o sobie i swej misji, oraz pob?ogos?awi? chleb i wino, daj?c je uczniom jako swoje Cia?o i Krew (Eucharystia). Tej samej nocy Jezus zosta? pojmany w Getsemani na G?rze Oliwnej w wyniku zdrady Judasza Iskarioty i postawiony przed Annaszem i Kajfaszem (urz?duj?cym arcykap?anem) oraz sanhedrynem. Po przes?uchaniu (kt?re nie mia?o cech procesu s?dowego) postanowiono go u?mierci?; g??wnymi motywami tej decyzji by?y: widzenie w Jezusie potencjalnego przyw?dcy buntu przeciwko Rzymowi i jego wyst?pienia przeciwko ?wi?tyni; religijnego uzasadnienia dostarczy? zarzut blu?nierstwa, wynik?y st?d, ?e Jezus sam potwierdzi?, i? jest Mesjaszem, Synem Bo?ym. Kajfasz przedstawi? prefektowi rzymskiemu, Poncjuszowi Pi?atowi, oskar?enie akcentuj?ce roszczenia Jezusa do godno?ci mesja?skiej czyli kr?lewskiej, a ten skaza? Jezusa na ?mier? przez ukrzy?owanie. Nast?pi?o ono na wzg?rzu Golgota pod Jerozolim?, prawdopodobnie na dzie? przed Pasch?, w pi?tek 7 IV 30 (M?ka Pa?ska); rok 33 jest o wiele mniej prawdopodobny. Po ?mierci na krzy?u Jezus zosta? pochowany w pobliskim grobowcu.
Ewangelie podaj?, ?e na trzeci dzie? po ?mierci kobiety z otoczenia Jezusa i aposto?owie odkryli, ?e gr?b jest pusty. Potem ?wiadkowie ci wielokrotnie widzieli Jezusa ?ywego, tak w Jerozolimie, jak w Galilei (zmartwychwstanie Jezusa, chrystofanie). Sta?o si? to ?r?d?em wiary w Jezusa i zasadniczym argumentem na rzecz jego bosko?ci. Zarazem Nowy Testament manifestuje ?wiadomo??, ?e zmartwychwstanie J.Ch. nale?y do innego porz?dku, ni? ?ycie doczesne, i jak jego cuda i bosko?? poznawalne jest przez wiar?.

IV. Chrze?cija?stwo

Chrze?cija?stwo jest jedn? z g??wnych religii monoteistycznych wyznawanych na ca?ym ?wiecie. Jest to najwi?ksza religia pod wzgl?dem wyznawc?w, kt?rzy stanowi? 1/3 ca?ej populacji. Najliczniej reprezentowanie grupy znajduj? si? w Europie, Amerykach, Australii i Afryce. Chrze?cija?stwo skupia w sobie wiele od?am?w, kt?re powsta?y przez lata, opieraj?cy si? jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Wi?kszo?? wyzna? podziela dogmat trynitarny (B?g wyst?puje w trzech osobach) oraz ?wi?to?? Marii jako Matki Boskiej. ?wi?to ksi?g? chrze?cija?stwa jest Biblia, sk?adaj?ca si? z Nowego i Starego Testamentu.

Nazwa i symbolika

Zgodnie z Dziejami Apostolskimi (11,26) "W Antiochii po raz pierwszy nazwano uczni?w chrze?cijanami" (gr. Christianos). Okre?lenie to pochodzi?o prawdopodobnie z kr?g?w poga?skich i mia?o pocz?tkowo negatywny wyd?wi?k. Z czasem zacz??o wyra?a? odr?bno?? wiernych. Pierwsze u?ycie terminu chrze?cija?stwo (gr. Christianismos) odnotowano w Li?cie do Koryntian. Pojawia si? ono r?wnie? u Tertuliana, Grzegorza z Nyssy i u innych pisarzy wczesnochrze?cija?skich.
Pierwotnie symbolem chrze?cija?stwa by?a ryba (greckie s?owo ICHTYS – to znaczy RYBA, odczytywano jako formu?? powsta?? z pierwszych liter rozbudowanego imienia Mesjasza: JEZUS CHRYSTUS SYN BO?Y ZBAWICIEL: I – esous Ch- ristos Th-eou Y-ios S-oter), za? w III w. sta? si? nim krzy?. Nawi?zano w ten spos?b do dw?ch pierwszych liter greckich s?owa Christos (Χ – chi i Ρ – ro), a nast?pnie r?wnie? do ukrzy?owania Jezusa.

Historia

Chrze?cija?stwo powsta?o w l w. n. e. w ?onie ?wczesnego judaizmu, jako wynik dzia?alno?ci Jezusa, jego nauczania, czyn?w, ?mierci oraz zmartwychwstania, kt?re od pocz?tku stanowi?o g?. tez? wiary chrz???. i motyw dzia?ania pierwszych chrze?cijan. Pierwsza wsp?lnota chrze?cija?ska powsta?a w Jerozolimie po Zes?aniu Ducha ?wi?tego (prawdopodobnie 30 r. n. e. ), by?a skupiona wok?? 12 aposto??w z Piotrem na czele i praktykowa?a chrzest, Eucharysti? i ?ycie wsp?lnotowe; misjonarze chrze?cija?scy zwracali si? do ?yd?w w kraju Izraela i w diasporze, ale r?wnie? do pogan, w?r?d kt?rych osi?gn?li wi?ksze sukcesy (zw?aszcza ?w. Pawe?); po wojnie ?ydowskiej (66-70 r.) nast?pi?o zupe?ne zerwanie mi?dzy judaizmem a chrze?cija?stwem. Nazwa chrze?cijanie (od Chrystusa) powsta?a w Antiochii Syryjskiej w po?owie l w. Chrze?cijanie tworzyli wsp?lnoty lokalne, a zarazem mieli ?wiadomo?? przynale?no?ci do jednej religijnej wsp?lnoty wiary i ?ycia w Chrystusie (Ko?ci??). Tradycja o Jezusie oraz wiara i ?ycie pierwotnego chrze?cija?stwa znalaz?y wyraz w spisanych w 2 po?owie l w. ksi?gach Nowego Testamentu, kt?re wszed?szy do kanonu Biblii stanowi?y odt?d podstaw? chrze?cija?stwa.
Po ?mierci aposto??w ukszta?towa?a si? zasada jednoosobowego prze?o?e?stwa w gminach chrze?cija?skich, na prze?. l/ll w. za? istnia?a ju? 3-stopniowa hierarchia (biskup, prezbiterzy, diakoni). Wyr??nione miejsce zajmowali biskupi Rzymu, nast?pcy ?w. Piotra, kt?ry tam poni?s? ?mier?. Do pocz. IV w. w niekt?rych prowincjach rzymskich chrze?cija?stwo przyj??a prawie po?owa mieszka?c?w, osi?gn??o te? ono znaczne wp?ywy w krajach na wsch?d od imperium. Sta?o si? tak mimo wielokrotnych krwawych prze?ladowa? chrze?cijan ze strony ludno?ci poga?skiej i w?adz pa?stw, (m. in., za panowania cesarzy: Nerona, Domicjana, Trajana, Marka Aureliusza, Decjusza i Dioklecjana); m?cze?stwo stawa?o si? ?wiadectwem wierno?ci Chrystusowi, kt?re przyci?ga?o do nowej religii. Na fundamencie Biblii formowa?a si? w II-III w. teologia i filozofia chrze?cija?stwa. (Ojcowie Apostolscy, apologeci, Justyn, Ireneusz z Lyonu, Klemens Aleksandryjski, Orygenes, Tertulian, Cyprian i in.) korzystaj?ce z j?zyka i dorobku kultury gr. -rzym., a zarazem polemizuj?ce z politeizmem, gnostycyzmem oraz ruchami heretyckimi (doketyzm, marcjonici i in.). Duchowo?? i asceza wyrazi?y si? m. in. w powstaniu ?ycia zakonnego (Egipt — Antoni Wielki, Pachomiusz).
Ustanowienie tolerancji religijnej przez cesarza Konstantyna Wielkiego (tzw. edykt mediola?ski 313) spowodowa?o, ?e chrze?cija?stwo osi?gn??o przewag? w krajach imperium rzymskiego i 380 sta?o si? jego religi? pa?stwow? (Teodozjusz l Wielki). Wolno?? religijna umo?liwi?a zorganizowanie si? chrze?cija?stwa w skali ca?ego imperium (patriarchaty, metropolie) oraz gromadzenie si? biskup?w na synodach i soborach. Sobory potwierdzi?y chrze?cija?sk? wiar? w Tr?jc? ?wi?t?, a w szczeg?lno?ci bosko?? Syna Bo?ego (sob?r nicejski 325) i Ducha ?wi?tego (Sob?r Konstantynopolita?ski l 381) oraz wiar? w 2 natury w Chrystusie, bosk? i ludzk? (sob?r chalcedo?ski 451), jak te? godno?? Marii jako Matki Bo?ej (sob?r efeski 431). Bod?cem dla oficjalnego og?aszania dogmat?w by?y spory doktrynalne, szczeg?lnie wok?? problemu bosko?ci Chrystusa (subordynacjonizm, arianizm, nestorianizm, monofizytyzm i in.). W cesarstwie rzymskim arianie uzyskali okresow? przewag? polityczn?, natomiast nestorianizm i monofizytyzm w po??czeniu z poczuciem odr?bno?ci narodowej, doprowadzi?y do odseparowania si? Ko?cio??w w Azji i Afryce (Armenia, Mezopotamia, Syria, Egipt, Etiopia). Umieszczenie stolicy cesarstwa w Konstantynopolu przyczyni?o si? do wzrostu znaczenia biskup?w, a potem patriarch?w tego miasta. W IV-V w. nast?pi? te? bujny rozw?j kultury chrze?cija?skiej: teologii, wiedzy biblijnej oraz filozofii (ojcowie Ko?cio?a, zw?. Atanazy Wielki, Bazyli Wielki, Grzegorz z Nazjanzu, Grzegorz z Nyssy, Jan Chryzostom, Cyryl Aleksandryjski, pseudo-Dionizy, Ambro?y, Hieronim ze Strydonu, Augustyn), ?ycia duchowego, ?ycia monastycznego (Bazyli Wielki, Augustyn, w VI w. - Benedykt), studi?w historycznych (Euzebiusz z Cezarei), liturgii, kaznodziejstwa, poezji religijnej, budownictwa sakralnego, sztuki.
W wyniku w?dr?wek lud?w chrze?cijanie na Zachodzie znale?li si? pod w?adz? German?w, arian lub pogan, kt?rzy stopniowo przyjmowali kultur? ?aci?sk? i chrze?cija?sk? ortodoksj? (chrzest Chlodwiga ok. 500, chrystianizacja Niemiec VIII w.). We wczesnym ?redniowieczu kultura chrze?cija?ska rozwija?a si? w Irlandii, Hiszpanii pod panowaniem Wizygot?w, oraz w okresie renesansu karoli?skiego. Do nielicznych wybitnych my?licieli tego okresu nale?eli m. in. Beda Czcigodny, Alkuin, J. Szkot Eriugena. Wiedz? religijn? i kultur? kultywowa?y g??wnie zakony (benedyktyni), kt?re te? prowadzi?y ?yw? dzia?alno?? misyjn? (zw?. mnisi iroszkoccy). Chrze?cija?stwo ?aci?skie rozprzestrzenia?o si? na coraz to nowe obszary w IX-XI w.: Czechy, Polsk? i Skandynawi?, a w XIII-XV na Litw?, ostatni europejski kraj poga?ski. Wzr?s? autorytet papie?y, w?r?d kt?rych by?y bardzo wybitne osobisto?ci (Leon l, Grzegorz I), ale w IX-X w papiestwo, zdominowane przez walki polityczne w Rzymie i istniej?cym od 754 Pa?stwie Ko?cielnym, prze?y?o upadek.
W VII-IX w. chrze?cija?stwo greckie w cesarstwie bizant. doznawa?o wstrz?s?w pod wp?ywem monoteletyzmu (VII w. ) i obrazoburstwa (ikonoklazm), ale dotychczasowy poziom kultury chrze?cija?skiej, w tym teologii (Maksym Wyznawca), nie uleg? obni?eniu Zorganizowane w patriarchacie Konstantynopola by?o uzale?nione od cesarzy (cezaropapizm). W IX w. Bizancjum rozpocz??o skuteczn? chrystianizacj? S?owian (Cyryl i Metody; chrzest Rusi w X w.). Zatargi z oddalonym politycznie, j?zykowo i kulturalnie Rzymem, nominalnie uznawanym za pierwsz? stolic? chrze?cija?stwa, doprowadzi?y do stopniowego zerwania ??czno?ci mi?dzy chrze?cija?stwem zachodnim i wschodnim, g??wnie na tle politycznym (schizma Focjusza, wzajemne ekskomuniki: legata papieskiego i patriarchy 1054, IV krucjata 1204); eksponowane przy okazji r??nice teologiczne (Filioque) i liturgiczne mia?y faktycznie mniejsze znaczenie. Odt?d historia Ko?cio??w — katolickiego na Zachodzie i prawos?awnego na Wschodzie — przebiega?a w du?ym stopniu odr?bnie.
Ekspansja muzu?man?w arabskich od VII w obj??a wi?kszo?? kraj?w monofizyckich i nestoria?skich, cz??? chrze?cijan gr. (melchici) i ?ac. (Afryka P??nocna, a potem Hiszpania). W ci?gu nast?pnych wiek?w dyskryminowani chrze?cijanie stopniowo zacz?li si? tam stawa? mniejszo?ci? Natomiast zdo?ali odzyska? Hiszpani? (rekonkwista) oraz przej?ciowo Palestyn? i cz??? Syrii (krucjaty). Muzu?ma?scy Turcy zniszczyli cesarstwo bizantyjskie (zdobycie Konstantynopola 1453), a do pocz?tku XX w. wyparli chrze?cijan (greckich i ormia?skich) z Azji Mniejszej; ich rz?dy nad Ba?kanami XV-XIX w. spowodowa?y lokalnie islamizacj?.
Od XI w. w chrze?cija?stwie zachodnim zacz?to przeprowadza? reformy (kluniacka; Grzegorz VII), a r?wnocze?nie nast?pi? wzrost jego roli politycznej (krucjaty, Innocenty III). ?cis?y alians Ko?cio?a ze struktur? w?adzy feudalnej wywo?a? reakcj? w postaci zabarwionych spo?ecznie herezji ?redniowiecznych, zwalczanych przez inkwizycj?, oraz zakon?w ?ebrz?cych (franciszkanie, dominikanie); ?ycie umys?owe w tym okresie reprezentowali m. in.: Sylwester II, Anzelm z Canterbury, P. Abelard, Albert Wielki, Tomasz z Akwinu, Bonawentura, J. Duns Szkot, W. Ockham, J. Eckhart, Tomasz a Kempis; r?wnie? wtedy powsta?y pierwsze uniwersytety; rozkwit?a architektura i sztuka roma?ska i gotycka oraz muzyka gregoria?ska. Papiestwo zosta?o jednak os?abione przez schizm? zachodni? (awinio?sk?); pr?by unii z Bizancjum okaza?y si? nietrwa?e (Lyon 1274, Florencja 1439); powsta?y ruchy kontestacji doktrynalno-politycznej (koncyliaryzm, husytyzm); renesans przyczyni? si? do ze?wiecczenia papiestwa.
W XVI w. Europ? pn. ogarn??a reformacja (M. Luter, J. Kalwin); powstanie protestantyzmu sta?o si? zarzewiem wzajemnych prze?ladowa? i wojen religijno-politycznych, doprowadzaj?c do trwa?ego podzia?u na kraje katolickie i protestanckie (Anglia, Skandynawia, p??nocne Niemcy). Jednoczesna reforma wewn?trz katolicyzmu (sob?r trydencki, jezuici, kontrreformacja) akcentowa?a tradycj? ?aci?sk? i w?adz? papie?y (p??niej Sob?r Watyka?ski I), natomiast w sztuce wyrazi?a si? najpe?niej w baroku. Udana unia z prawos?awnymi w pa?stwie polsko-litewskim (Brze?? 1596, unici) pogorszy?a jednak stosunki mi?dzy katolikami i prawos?awnymi. W ramach protestantyzmu wy?oni?y si? w XVIII-XX w. liczne nowe wyznania.
Odkrycia geograficzne i zak?adanie kolonii pozwoli?y na ekspansj? chrze?cija?stwa poza Europ?; katolicyzm zdominowa? posiad?o?ci hiszpa?skie i portugalskie, dotar? do Indii (Franciszek Ksawery), Chin (M. Ricci) i Japonii, osadnicy europejscy, g??wnie protestanccy, zaj?li Ameryk? P??nocn?; od XIX w. katolicy i protestanci prowadz? misje prawie na ca?ym ?wiecie.
Laicyzacja i sekularyzacja kultury europejskiej, trwaj?ca od renesansu przez o?wiecenie i rewolucj? francusk? a? po czasy wsp??czesne, kt?ra przejawi?a si? m. in. w ?wiecko?ci pa?stw w XIX-XX w., ruchach deistycznych (wolnomularstwo), ateistycznych (zw?aszcza marksizm) i nacjonalistycznych (nazizm), a wsp??cze?nie w religijno?ci synkretystycznej oraz materializmie praktycznym — os?abi?a w krajach bogatszych wp?yw chrze?cija?stwa na ?ycie publiczne i prywatne; niejednokrotnie prowadzi?a ona r?wnie? do kryzys?w wewn?trz samego chrze?cija?stwa (tendencje modernistyczne w doktrynie i liberalne w etyce); w pewnych przypadkach chrze?cija?stwo by?o nawet religi? prze?ladowan? (np. kraje komunistyczne). Mimo tych obiektywnych przeszk?d chrze?cija?stwo przejawi?o ?ywotno?? w sferze doktryny, co uwidoczni?o si? w asymilacji metod historycznych w teologii, w podj?ciu wyzwania wsp??czesno?ci przez Sob?r Watyka?ski II, ekumenizmie i dialogu mi?dzyreligijnym, a tak?e w ?yciu duchowym (r??ne formy powrotu do ?r?de? i ruchy religijne), oraz spo?ecznym (chrz???, stowarzyszenia i partie polityczne). Liczb? wyznawc?w chrze?cija?stwa szacuje si? na blisko 1, 8 mld, czyli ponad 30% ludno?ci ?wiata (katolicy ok. 970 mln, prawos?awni 150 mln, staro?ytne Ko?cio?y wsch. 30 mln, anglikanie 60 mln, protestanci 300-450 mln, sekty na pograniczu chrze?cija?stwa ok. 150 mln). Chrze?cija?stwo jest najwi?ksz? z religii monoteistycznych; chrze?cijanie przewa?aj? w Europie, Ameryce i Australii, w Afryce stanowi? ok. 1/3 ludno?ci, w Azji — niewielk? mniejszo??.

Podstawy wiary i znaczenie

Chrze?cija?stwo odwo?uje si? do Objawienia otrzymanego od Boga, kt?rego pe?ni? jest osoba i nauczanie Jezusa; przekazuje je tradycja chrze?cija?ska, zw?aszcza zawarta w Biblii, kt?ra jest podstaw? wiary i teologii; chrze?cija?stwo uznaje te? mo?liwo?? odkrycia Boga i zasad moralnych drog? rozumow?, z istnienia i natury ?wiata. G??wne punkty doktryny, uznawane przez wi?kszo?? wyzna? chrze?cija?skich, s? zawarte w wyznaniach wiary, zw?aszcza Credo nicejsko-konstantynopolita?skim (mszalnym) z 381 i w przyjmowanym przez chrze?cija?stwo zachodnie Sk?adzie apostolskim. Na tre?? chrze?cija?stwa sk?adaj? si? prawdy wiary i zasady moralne, spo?eczno?? Ko?cio?a z liturgi? i sakramentami oraz indywidualne ?ycie duchowe; sk?adniki te s? traktowane ??cznie, z podkre?leniem uczestnictwa osobowego i konieczno?ci stosowania doktryny w praktyce.
Chrze?cija?stwo g?osi wiar? w jednego Boga w 3 Osobach (B?g Ojciec, Syn Bo?y i Duch ?wi?ty), czyli Tr?jc? ?wi?t?. Wobec wszystkich innych byt?w B?g jest Stw?rc? i Panem; ludzie zostali stworzeni do ?ycia z Bogiem, jako dzieci Bo?e, kochani przez Boga i powo?ani do kochania go; cz?owiek zosta? stworzony jako m??czyzna i kobieta; dary Bo?e: mi?o??, rozum, wolno?? i w?adza nad ?wiatem upodabniaj? ludzi do Boga, s? oni zdolni do relacji z Bogiem; nadu?ywszy wolno?ci zerwali jednak z nim i czyni? z?o (grzesz?), czego skutkiem s? udr?ki ?ycia z dala od Boga oraz podleganie ?mierci. B?g objawia si? jednak ludziom w ci?gu historii i chce ich wybawi?; pierwszym etapem by?o objawienie si? narodowi Izraela, od czas?w Abrahama i Moj?esza; pe?ni? Objawienia i zbawienia przyni?s? Jezus Chrystus, syn Marii, kt?ry jest wcielonym Synem Bo?ym, prawdziwym Bogiem i prawdziwym cz?owiekiem, kt?ry za ludzi umar? na krzy?u, a nast?pnie zmartwychwsta? w chwale; fakt zmartwychwstania jest widziany jako g??wny argument na rzecz chrze?cija?stwa i konieczny fundament chrze?cija?skiego wyznania wiary. Wszyscy ludzie s? wezwani do wiary w Chrystusa; ci, kt?rzy go przez chrzest przyj?li, tworz? spo?eczno?? religijn? zwan? Ko?cio?em (Lud Bo?y, Cia?o Chrystusa); Duch ?wi?ty nieustannie dzia?a w Ko?ciele, kt?ry jest ?wiadkiem Objawienia i ?rodkiem do zbawienia ?wiata; podzia?y chrze?cija?stwa, kt?rych skutkiem by?o powstanie odr?bnych organizacji ko?cielnych, s? przez chrze?cijan r??nych wyzna? uwa?ane za niezgodne z wol? Bo??. Przeznaczeniem ludzi jest powr?t do Boga; zmarli spotkaj? Boga (niebo), cho? zatwardzia?o?? w z?em grozi wiecznym pot?pieniem (piek?o); w przysz?o?ci chrze?cija?stwo oczekuje triumfalnego powrotu Chrystusa (paruzja, s?d ostateczny), powszechnego zmartwychwstania, przemiany ?wiata i wiecznego ?ycia w Bogu.
Chrze?cija?stwo wzywa cz?owieka do nawi?zania osobistej wi?zi z Bogiem, kt?rej czynnikami s?: S?owo Bo?e, wiara, ?aska, sakramenty, modlitwa, mistyka i kontemplacja; w?a?ciw? postaw? wobec Boga jest mi?o??, adoracja i rozumne, wolne pos?usze?stwo; zewn?trzn? i spo?eczn? form? modlitwy i adoracji jest w Ko?ciele kult (liturgia), w sakramentach znakom zewn?trznym towarzyszy wewn?trzny dar ?aski. Wed?ug chrze?cija?stwa B?g ??da od ludzi mi?o?ci bli?niego, kt?ra jest nieod??czna od mi?o?ci Boga oraz stanowi jej konieczny sprawdzian (wzorem jest tu mi?o?? Os?b w Tr?jcy i mi?o?? Boga do ludzi); wymagania zawarte w przykazaniu mi?o?ci bli?niego s? konkretyzowane w przykazaniach szczeg??owych, zawartych w Biblii (zw?. Dekalog: nakaz uznania Boga i ochrona ?ycia ludzkiego, wierno?ci ma??e?skiej i rodziny, w?asno?ci) Jezus ??da od cz?owieka doskona?o?ci (Kazanie na G?rze), etyka chrze?cija?ska domaga si? na?ladowania Chrystusa i pokazuje drog? do ?wi?to?ci, jej uzasadnieniem jest wiara, ?e B?g jest mi?o?ci?, a przeznaczeniem ludzi — wieczne ?ycie z Bogiem, z tego, ze cz?owiek czyni z?o, wynika konieczno?? nawr?cenia i sta?ego nawracania si? (metanoja, sumienie). Reprezentanci chrze?cija?stwa wobec zmiennych okoliczno?ci spo?ecznych i kulturowych formu?uj? szczeg??owe wskaz?wki duchowe, moralne, prawne i praktyczne co do realizowania zasad chrze?cija?stwa (np. szko?y duchowo?ci, prawo ma??e?skie, nauczanie spo?eczne).
Mimo istnienia zr?bu zasad wsp?lnych, r??nice mi?dzy wyznaniami chrz??? pozostaj? liczne, katolicyzm, prawos?awie i protestantyzm r??ni? si? g??wnie w pogl?dach na natur?, rol? i struktur? Ko?cio?a, niekt?rzy chrze?cijanie nie chc? by? przypisani do okre?lonego wyznania, odr?bne s? pogl?dy protestant?w na wiar?, ?ask? i sakramenty, mniejsz? rol? odgrywaj? spory co do Tr?jcy i Chrystusa (opr?cz staro?ytnych Ko?cio??w wschodnich i unitarianizmu trzeba tu wymieni? tendencj? liberalne go protestantyzmu do widzenia w Jezusie g??wnie cz?owieka) Z przekonania o wynik?ej z Objawienia znajomo?ci prawdziwego Boga wynika dla chrze?cijan prawo i obowi?zek misji g?oszenia swojej nauki wszystkim ludziom. Chrze?cija?stwo widzi siebie jako wyr??nione narz?dzie Boga w dziele zbawienia ?wiata. W stosunku do innych religii nie zajmuje postawy jednolitej, od staro?ytno?ci w chrze?cija?stwie istniej? na ich temat opinie negatywne (?e s? przeszkod? dla prawdziwej wiary, a nawet dzie?em szatana) i przychylne (?e s? owocem szczerego poszukiwania Boga, odpowiedzi? na objawienie si? Boga poprzez ?wiat stworzony, a nawet drog? do zbawienia dla swoich wyznawc?w), szczeg?lne miejsce zajmuje judaizm, jako religia odwo?uj?ca si? do tego samego Objawienia (Stary Testament).
Wp?yw chrze?cija?stwa na histori? i kultur? by? olbrzymi. Chrze?cija?stwo staro?ytne dokona?o syntezy ?ydowskiego monoteizmu i surowej etyki z kultur? greck? (filozofia, nauka, literatura i sztuka) oraz organizacj? rzymsk?. Przyczyni?o si? do przetrwania tego dorobku po upadku cesarstwa rzymskiego i do przekazania go innym ludom Zasady etyczne chrze?cija?stwa i warto?? przypisywana przez chrze?cija?stwo osobie ludzkiej inspirowa?y wprost lub po?rednio ruchy broni?ce ludzkiego ?ycia, godno?ci, wolno?ci i sprawiedliwo?ci, a tym samym sprzyja?y kszta?towaniu si? ?ycia spo?. opartego na tych zasadach, istotne by?o tu przekonanie chrze?cijan, ?e wiara musi nie?? konsekwencje praktyczne, st?d cz?sto uwa?a si? za skutek chrze?cija?stwa np. dzia?alno?? charytatywn?, zniesienie niewolnictwa, uznanie godno?ci kobiety, a nawet powstanie kapitalizmu w krajach protestanckich. Chrze?cija?stwo by?o tak?e bezpo?redni? inspiracj? dla powstawania wybitnych dzie? literatury, sztuk plastycznych i muzyki.

V. Lektura obowiazkowa

Ksi?ga Rodzaju rozdz. 1-4; 6-9; 12-22
Ksi?ga Wyj?cia rozdz. 3; 12; 20
Ksi?ga Izajasza rozdz. 9, 1-6; 11; 53;
Ksi?ga Ozeasza rozdz. 11
Ewangelia wg ?w. ?ukasza
Dzieje Apostolskie