9. Renesans

[Carlos Lorenzo de Medici y Zep]

Mo?na upatrywa? si? wielu dat stanowi?cych pocz?tek odrodzenia, tj. powrotu do Antycznych form, warto?ci i regu?, zar?wno w sztuce, jak i w literaturze i filozofii. Jedni przyjmuj? dat? 1450, kiedy to Johan Gutenberg wynalaz? druk, inni jeszcze rok 1492, kiedy to Kolumb odkry? Ameryk?. Spotka? mo?na r?wnie? wzmianki o roku 1453, kiedy to upad? Konstantynopol. Moim natomiast zdaniem i zdaniem wielu historyk?w sztuki, Renesans rozpocz?? si? o wiele wcze?niej i to w?a?nie w architekturze, kt?ra jak ju? kiedy? udowodni?em, kr?luje nad wszelkimi sztukami.

W architekturze Epoka Renesansu rozpoczyna si? w roku 1420, kiedy to Filippo Brunelleschi rozpocz?? budow? kopu?y w katedrze Santa Maria del Fiore. By?o to nawi?zanie do kultury antycznej, kt?ra lubowa?a si? w estetyce, elegancji i by?a pe?na ciekawych rozwi?za?. Kopu?a florenckiej katedry, jest stanowczo wy?sza ni? ta w Panteonie, czy ?wi?tyni Haga Sophia, a to dzi?ki zastosowaniu ?eber, kt?re pozwoli?y odpowiednio roz?o?y? ci??ar. Sama kopu?a sk?ada si? z cz??ci zewn?trznej i wewn?trznej, pomi?dzy kt?rymi znajduj? si? schody, pozwalaj?ce wej?? na szczyt ?wi?tyni.



Ciekawym z pewno?ci? jest fakt, ?e coraz popularniejsze staje si? budownictwo ?wieckie, kt?re odt?d zacz??o pe?ni? funkcje estetyczne, a nie tylko obronne jak dotychczas. Przypomnijmy, ?e w Gotyku, pi?knymi by?y ?wi?tynie, a rezydencje, czy zamki mia?y by? g??wnie bezpieczne i praktyczne. Natomiast w Odrodzeniu, czy p??niejszym Baroku, rezydencje w?adc?w nabra?y charakteru pa?ac?w, willi. Zacz??y si? pojawia? wspania?e ratusze, jak chocia?by ten w Zamo?ciu, czy kamienice i pa?ace miejskie. Nie znaczy to jednak, ?e ?wiat przesta? si? fortyfikowa?. Dotychczasowe budynki obronne by?y remontowane i odnawiane, poprzez wzbogacenie o nowe rozwi?zania technologiczne.

W przeciwie?stwie do Gotyku, kt?ry cechowa? si? kierunkami wertykalnymi, Odrodzenie przyjmuje kszta?t horyzontalny, czyli poziomy. Budynki stawa?y si? bardziej zwarte i jednolite, wzbogacano je o balustrady, gzymsy. D??ono do odnalezienie idealnych proporcji, osi?gni?cia harmonii. ?uki nabra?y kszta?tu p??kola. Do ?ask wr?ci? schemat budowli na planie centralnym, nakrywanych kopu??. Przyk?adem mo?e by? chocia?by Villa Rotonda autorstwa Andre Palladio.



W Polsce renesans przypada na okres "Z?otego Wieku" Rzeczypospolitej. To za panowania dwu Zygmunt?w: Zygmunta I Starego (1506-1548) oraz Zygmunta II Augusta (1548-1569), na terenach polskich wyrastaj? niczym grzyby po deszczu wspania?e budowle. Wspomnie? nale?y tutaj o remoncie Wawelu, kt?ry zaowocowa? m. in. dobudowaniem kaplicy Zygmuntowskiej do roma?skiej bazyliki katedralnej na Wawelu oraz budow? rezydencji pa?acowej.  Ta jest z kolei wysoce ciekawym budynkiem.



Ot?? architekci Franciszek Florentczyk i Bart?omiej Berrecci, musieli zmierzy? si? z polsk? tradycj? budowlan?. U Nas, by?o tak, ?e na dolnych kondygnacjach znajdowa?y si? pomieszczenia u?ytkowe- kuchnie, spi?arnie, magazyny itp., natomiast komnaty reprezentacyjne- jadalnie, salony, biblioteki, gabinety etc. na g?rze. We Francji, Anglii czy W?oszech by?o odwrotnie. To na dole znajdowa?y si? wszystkie pomieszczenia s?u??ce do ugoszczenia. Ten antagonizm wynika? mo?e z kultury polskiej. Polacy znani ze swej go?cinno?ci zapraszali swoich go?ci w g??b domu, traktowali przybysza jak kr?la, udost?pniaj?c dla niego ca?? swoj? rezydencj?. Na zachodzie by?o inaczej- nikt nie chcia? by obcy kr?cili mu si? po domu, wi?c wszelkie pomieszczenia dla go?ci znajdowa?y si? najbli?ej wyj?cia. Mog?o r?wnie? chodzi? o ukrycie przed wzrokiem go?cia rzeczy pospolitych- s?u?ek i kucharek, kt?re sporz?dza?y obiady oraz kuchni, do kt?rej arystokrata nie zagl?da?, bo si? to nie godzi?o. Natomiast my, Polacy byli?my otwarci na nowych przybysz?w i witali?my ich chlebem i sol?, wszystkim co mi?li?my.

Budowniczowie mi?li nie lada problem. Nale?a?o bowiem odpowiednio przystroi? 2 pi?tro, ale tak?e nie wolno by?o zapomnie? o 2 poni?szych kondygnacjach. Nie mo?na by?o zastosowa? tam arkad, kt?re w tym okresie by?y najmilej widziane, bo to by znaczy?o ?e ni?ej tak?e nale?y je zastosowa?, a to wygl?da?oby nudno i nieproporcjonalnie, gdyby na ca?ej wysoko?ci budynku by?y ?uki. Postanowiono wi?c, o umieszczeniu arkad na parterze i pierwszym pi?trze, natomiast drugie pi?tro ozdobi?a seria wysokich kolumn.Wn?trza pa?acu by?y do?? skromne, przyozdobione fryzem u szczytu i kasetonami na stropie.



Tak?e i w innych cz??ciach naszego kraju powstawa?y przepi?kne budowle. Wspomnie? nale?y o Zamku w Krasiczynie, kt?ry by? budowany w latach 1580-1631. Jest on jedn? z najwspanialszych budowli tego typu w Polsce. Zbudowany na planie czworok?ta, z basztami w ka?dym z rog?w i bram? wjazdow? z wysok? wie??. Dziedziniec ma charakter arkadowy (?ukowe podpory, tworz?ce kru?ganki). Baszty r??ni? si? mi?dzy sob?: jedna zwie?czona jest kopu??, dwie maj? attyki (g?rny element budynku w postaci ?cianki, balustrady lub rz?du sterczyn os?aniaj?cych dach), a czwarta przyozdobiona jest wie?yczkami na?laduj?cymi koron?.



Kolejnym przyk?adem mo?e by? z pewno?ci? Zamek w Baranowie Sandomierskim, wzniesiony przez r?d Leszczy?skich, na miejscu XV-wiecznego dworu. Wok?? dziedzi?ca z dwukondygnacyjnymi kru?gankami rozlokowano trzy skrzyd?a. Plac zamyka skrzyd?o z reprezentacyjn? bram? wjazdow?. W naro?ach wybudowano cztery baszty z he?mami. Mo?na by rzec, ?e w tamtym czasie by? to schemat budowy kompleks?w zamkowo-pa?acowych. Taki uk?ad daje si? zauwa?y? w wielu budowlach na ca?ym ?wiecie, czego dowodem mog? by? chocia?by trzy wymienione wy?ej.



Nie wolno nam r?wnie? pomin?? krakowskich Sukiennic, kt?re s? dzi? wizyt?wk? miasta. Cho? sam budynek powsta? w XIII wieku w stylu gotyckim, to jednak po po?arze w po?owie XVI wieku budowla zosta?a przebudowana w stylu renesansowym przez mistrza Pankracego. Kolumnowe loggie i fasady zaprojektowa? Giovanni il Mosca. Dach budowli przys?oni?a dekoracyjna attyka, zwana polsk?.



W renesansie, inaczej ni? w gotyku, ?uki sklepie?, arkad i portyk?w s? zaokr?glone, nad oknami widniej? okr?g?e i tr?jk?tne typmanony. Budowle zwie?czone s? attykami oraz mocno wysuni?tymi zdobnymi gzymsami, kt?re tak?e zdobi? okna. Na murach pojawiaj? si? medaliony, girlandy i kartusze (herby) oraz dekoracje wykonywane technik? sgrafitto. Cech? porz?dku renesansowego s? ryzality, jak r?wnie? pilastry biegn?ce przez kondygnacje elewacji.

By zrozumie? renesans nale?y spr?bowa? my?le? jak ludzie jemu wsp??cze?ni. Istot? tej epoki jest powr?t do klasycznych idea??w i proporcji, do harmonii i ?adu.Wertuwiusz, rzymski architekt z I w. p.n.e. w swoim dziele " O architekturze ksi?g dziesi??", pisa?: " Skoro przyroda w ten spos?b stworzy?a cia?o ludzkie, ?e jego cz?onki s? proporcjonalne do ca?ej postaci, s?uszna wydaje si? zasada staro?ytnych, aby tak?e w budowlach stosunek poszczeg?lnych cz?onk?w odpowiada? ca?o?ci". Takie my?lenie przyj?li tw?rcy Odrodzenia zrywaj?c z "barbarzy?skim", jakim zwykli okre?la? ten okres, gotykiem. Ka?de dzie?o, budynek, a tak?e obraz czy rze?ba, by?o staraniem odnalezienia idealnych proporcji i harmonii.