Rozprawa doktorska - muzyka ko?cielna w liturgii.

[Carlos Lorenzo de Medici y Zep]

Rozprawa doktorska

Temat: Muzyka ko?cielna w liturgii
Autor: mgr Pio Maria Facibeni
Promotor: prof. zw. dr hab. net.Franz Ferdinand von Habsburg-Lotharingen

I. Wst?p
Muzyka jest nieod??cznym elementem ka?dej celebracji liturgicznej, gdzie to opiewa si? Boga Stw?rc? i Jego dzie?a. Tym r??ni si? muzyka liturgiczna, zwana dalej muzyk? sakraln?, od muzyki religijnej, ?e ma okre?lony temat dzia?ania. Ca?a sztuka religijna, w kt?rej to sk?ad wchodzi muzyka religijna ma za zadanie spowodowa? u odbiorcy pewne doznania estetyczno-artystyczne. Sztuka sakralna za? ma wpierw ukierunkowa? cz?owieka na wielko?? i mi?o?? Boga, potem za? zajmowa? si? estetyk? dzie?a. Wiele dzie? papie?y i sobor?w dosadnie rozr??nia sztuk? religijn? od liturgicznej, stawiaj?c j? na najwa?niejszym miejscu w sztuce kultu Bo?ego.

II. Cechy i cele muzyki liturgicznej
Od muzyki sakralnej wymagana jest bezwzgl?dna ?wi?to??. Oznacza to, ?e sam utw?r, jak i jego spos?b wykonania absolutnie nie mog? zawiera? nic ?wieckiego. Muzyka jest tym bardziej ?wi?ta im ?ci?lej jest zwi?zana z liturgi?. S?owa modlitw ubrane w szat? d?wi?kow? stanowi? jedn? ca?o??. Muzyka nie jest tu dodatkiem, ale cz??ci? liturgii Bo?ej, uroczystym sposobem zwracania si? do Ojca Stw?rcy. Muzyka sakralna u?wietnia liturgi?, a tak? funkcj? mo?e spe?nia? jedynie muzyka doskona?a.
Liturgia i muzyka ko?cielna maj? zatem te same cechy, oraz ten sam cel, kt?rym jest chwalenie Najwy?szego Boga i u?wi?cenie wiernych uczestnik?w kultu Bo?ego. Muzyka sakralna w obrz?dzie liturgicznym spe?nia potr?jn? form?:
- serdeczniej wyra?a modlitw? zanoszon? do Boga;
- przyczynia si? do jednomy?lno?ci wszystkich ?piewaj?cych;
- nadaje uroczysty charakter obrz?dom ?wi?tym. [1]
S?owa ?piewane bardziej anga?uj? cz?owieka, w??czaj? w udzia? w liturgii. Jak m?wi? ?w. Augustyn z Hippony: "Kto ?piewa ten dwa razy si? modli". Wypowiadanie przez uczestnik?w kultu Bo?ego tych samych s??w na t? sam? melodi?, przyczynia si? do jednomy?lno?ci, do poczucia braterstwa  i jedno?ci wiary w Jezusie Chrystusie. Wytwarza si? atmosfera wznios?ego prze?ycia Naj?wi?tszej Ofiary. Historycy liturgii zgadzaj? si?, ?e liturgia uroczysta ze ?piewem zawsze by?a stawiana za wz?r we wszystkich ?wi?tyniach.

III. Dokumenty i rozprawy Ko?cio?a Rzymskiego dotycz?ce muzyki sakralnej
Motu Proprio ?w. Piusa X "Inter Pastoralis Officii Sollicitudines" o muzyce ?wi?tej:
"Muzyk? ko?cieln? jest sam ?piew, dozwolony jest jednak tak?e ?piew z towarzystwem organ."
"Zakaz u?ywania fortepian?w oraz instrument?w hucznych i brz?cz?cych jakimi s? np.: b?ben, talerze, dzwonki, gitary, lutnie."
"Zakaz grania na ?wi?tej Ofierze orkiestr, kwartet?w i zespo??w muzyki powa?nej, chyba ?e pozwoli na to Ordynariusz miejsca."
Instrukcja Kongregacji Obrz?d?w o muzyce liturgicznej:
"Muzyka religijna to ta muzyka, kt?ra zar?wno wed?ug zamiaru kompozytora, jak i z za?o?e? oraz celu samego dzie?a, stara si? wyrazi? i wzbudzi? uczucia religijne. Dlatego te? bardzo sprzyja pobo?no?ci. Poniewa? jednak nie jest przeznaczona do cel?w kultu i odznacza si? do?? swobodnym charakterem, nie wolno jej u?ywa? przy czynno?ciach liturgicznych."
Konstytucja Soboru Watyka?skiego II "Sacrosanctum Concilium":
116 - "Ko?ci?? uznaje ?piew gregoria?ski za w?asny ?piew liturgii rzymskiej. Dlatego w liturgii powinien on zajmowa? pierwsze miejsce w?r?d innych, r?wnorz?dnych rodzaj?w ?piewu. Nie wyklucza si? ze s?u?by Bo?ej innych gatunk?w muzyki ko?cielnej, zw?aszcza polifonii, byleby odpowiada?y one duchowi sprawowanej liturgii."
Instrukcja Episkopatu Polski o muzyce liturgicznej po Soborze Watyka?skim II:
"Repertuar utwor?w musi zgadza? si? z my?l? przewodni? dnia liturgicznego, b?d? okresem roku liturgicznego oraz odpowiada? tre?ciowo czynno?ci liturgicznej."
"?piewu sta?ych cz??ci Mszy ?w., ?piew?w mi?dzy lekcj? a Ewangeli? nie wolno zast?powa? innymi pie?niami."
"Zakaz wykonywania jakichkolwiek pie?ni religijnych."
"Zakaz wykonywania w ?wi?tyni Pa?skiej muzyki maj?cej charakter ?wiecki jak np.: jazz, muzyka rozrywkowa."
"W Ko?ciele ?aci?skim nale?y mie? w wielkim poszanowaniu organy piszcza?kowe, kt?re powinny znajdowa? si? we wszystkich ?wi?tyniach w Polsce."
"Muzyka musi by? zawsze wykonywana na ?ywo."
"Duch Liturgii" Papie?a Benedykta XVI:
"Jest rzecz? oczywist?, ?e swoboda tw?rczo?ci artystycznej i w??czenie motyw?w ?wieckich stwarza?a niebezpiecze?stwo: muzyka nie rodzi si? tu ju? wy??cznie z modlitwy, lecz w wyniku praktykowanej autonomii tw?rczo?ci artystycznej opuszcza obszar liturgii, staje si? celem samym w sobie, b?d? te? otwiera si? na zupe?nie odmienne sposoby prze?ywania i odczuwania. W konsekwencji liturgia oddala si? od swojej prawdziwej istoty."

Powy?sze dokumenty pokazuj?, ?e w muzyce liturgicznej pierwsze miejsce zajmuje Chora? Gregoria?ski, kt?ry jest najstarszym dzie?em muzyki w Ko?ciele Rzymskim. Je?eli nie ma mo?liwo?ci za?piewania Chora?u mo?na u?ywa? polifonii, pie?ni liturgicznych danego kraju i pie?ni ludowych przy akompaniamencie organ?w piszcza?kowych. Dokumenty hierarchii Ko?cio?a i odpowiednich kongregacji zakazuj? u?ywania instrument?w ha?a?liwych, lub b?d?cych w u?ytku typowo ?wieckim.

IV. Historia muzyki sakralnej
1. Chora? gregoria?ski, kt?ry kszta?towa? si? w kulcie Bo?ym w ci?gu pierwszych wiek?w chrze?cija?stwa. O istnieniu ?piewu w s?u?bie Bo?ej od pocz?tku dowiadujemy si? z Pisma ?w. z tradycji Ko?cio?a, a tak?e nauki Magisterium. By?a to muzyka bardzo prosta i sylabiczna, w kt?rej tekst liturgiczny mia? pierwsze?stwo i nawi?zywa? melodycznie do nabo?e?stw ?ydowskich i hellenistycznych. ?w. Grzegorz Wielki na pocz?tku VII w. ca?? spu?cizn? muzyczn? poprzednich wiek?w zebra?, uporz?dkowa? i opatrzy? odpowiednimi kanonami prawa. Od jego imienia ?piew ten otrzyma? nazw? chora?u gregoria?skiego. Ju? w okresie karoli?skim powstawa?y schole, gdzie uczono si? ?piewu Chora?u Gregoria?skiego.
Schola rzymska by?a wzorem dla innych zak?adanych ch?r?w na terenie ?wczesnego Ko?cio?a. Schole odegra?y wa?n? rol? w rozpowszechnianiu i rozwoju chora?u. W VIII w. ?piew ten osi?gn?? wysoki poziom artystyczny. Od XIV w. zaznacza si? upadek chora?u, kt?ry to wypiera?a polifonia. Trwa? jednak nadal, cho? w mniejszym zakresie, do ko?ca XVI w. W I po?. XVII wieku w drukarni kardyna?a Ferdynanda de Medici ukaza? si? chora? przystosowany do potrydenckich ksi?g, kt?ry jednak by? bardzo zniekszta?cony. Z polecenia ?w. Piusa X, J?zef Pothier rozpocz?? wydobywanie oryginalnego chora?u gregoria?skiego niezniszczonego przez przek?ad potrydencki. W 1908 r. ukaza?o si? przedtrydenckie wydanie watyka?skie Chora?u gregoria?skiego.

2. ?piew polifoniczny rozwija? si? przez okres ko?ca ?redniowiecza, a? osi?gn?? sw? doskona?o?? w XV i XVI w. Najdoskonalsz? form? polifonii nada? Giovanni Pierluigi da Palestrina. Hierarchowie ko?cielni przyj?li jego dzie?a i poleci?y wykonywa? w kulcie Bo?ym. Dzi? wielog?osowy ch?r mo?e wykonywa? dawne utwory polifoniczne pod warunkiem, ?e odpowiadaj? momentowi Mszy ?w. i okresowi liturgicznemu.

3. ?piew ludowy czyli pie?ni nabo?ne w j?zykach narodowych zacz??y wchodzi? do liturgii od XIII w. W Polsce rodzi?y si? w liturgii w XIV w., jako wstawki do wielkanocnych ?piew?w procesyjnych. W ci?gu XV i XVI w., pod okiem biskup?w i synod?w, rozwin??y si?, usamodzielni?y i pozosta?y w liturgii jako sta?y element. Zwyczaj ten doczeka? si? oficjalnego uznania przez Sob?r Watyka?ski II, kt?ry orzek?: "Nale?y umiej?tnie piel?gnowa? religijny ?piew ludu, aby g?os wiernych m?g? rozbrzmiewa? podczas nabo?e?stw i samej liturgii, stosownie do zasad i przepis?w rubryk".

4. Muzyka instrumentalna do liturgii zacz??a wchodzi? dopiero od VII w. wraz z organami. Gra organowa pocz?tkowo prymitywna, s?u?y?a jako podpora dla ?piewu sakralnego. W miar? udoskonalania organy ustala?y swoj? pozycj? jako instrument liturgiczny. W czasach rozkwitu ch?r?w wielog?osowych nie tylko organy s?u?y?y im jako akompaniament, najs?awniejsze i najpi?kniejsze dzie?a pochodz? z prze?om?w XVII/XVIII/XIX wieku, kiedy to pod wodz? takich tw?rc?w jak Jan Sebastian Bach "Msza h-moll", Wolfgang Amadeusz Mozart "Requiem w d-minor", czy Gioachinna Rossiniego "Petite Messe Solenelle" Ko?cio?owi ?wi?temu s?u?y?y dzie?a najbardziej szanowanych artyst?w dwor?w kr?lewskich.

V. Podsumowanie
Muzyka sakralna pomaga cz?owiekowi w doskona?y spos?b doj?? do Najwy?szego Boga poprzez umilanie ucha wiernego g?osem anio??w z nieba pod postaci? muzyki chora?owej, czy instrumentalnej. Oficjalne dokumenty ko?cio?a nakazuj? rozr??nia? muzyk? liturgiczn? od religijnej, a tak?e zakazuj? u?ywania instrument?w ha?a?liwych i wprowadzania muzyki ?wieckiej do liturgii kultu Bo?ego.


[1] - Ksi?dz Tarsycjusz Sinka, "Zarys Liturgiki"