Wyk?ad I - Poj?cie prawa

[Johannes Albert van Oranje-Nassau]

Poj?cie prawa

Wyk?ad prof. net. Marcosa apo Zep z poprawkami prof. net. Juana Battisty Aldobrandiniego z archiwum UR

Orygina?: http://www.scarlana.eu/forum/index.php?topic=1675.0

Niezwykle trudne jest jasno i precyzyjnie sformu?owa? definicj? prawa. Pomijam ju? tutaj nawet fakt, ?e s?owo ma to przede wszystkim wiele znacze?; opr?cz tego, kt?re nas interesuje – dotycz?cego pewnych norm zdefiniowanych przez akty prawne – istniej? np. prawa fizyczne czy biologiczne. Nawet samo prawo w takim sensie, w jakim dotyczy? b?dzie student?w tego wydzia?u ma co najmniej dwie definicje.

Rozr??niaj?c je, m?wimy o prawie w sensie przedmiotowym i prawie w sensie podmiotowym.

Prawo w sensie przedmiotowym jest to zbi?r pewnych norm, regu?, zasad post?powania, kt?rych przekroczenie b?d? jakiekolwiek naruszenie grozi pewnymi sankcjami (karami).

Prawo w sensie podmiotowym za? to uprawnienia, kt?re danej jednostce nadane zosta?y aktem prawnym.

Warto wspomnie?, ?e w niekt?rych j?zykach te dwa ,,rodzaje” prawa si? rozr??nia. W j?zyku angielskim right dotyczy prawa w uj?ciu podmiotowym, za? law w uj?ciu przedmiotowym (break the law – z?ama? prawo, ALE: human rights – prawa cz?owieka).

Po co nam w og?le prawo? Czy normy post?powania lub gwarantowanie kawa?kiem papieru pewnych praw jednostki jest konieczne?

Odpowied? na to przynosi historia. Cz?owiek po rewolucji neolitycznej przeszed? do osiad?ego w wi?kszo?ci trybu ?ycia, co z kolei wymusi?o stworzenie ludzkich osiedli. Takie osiedla musia?y w jaki? spos?b funkcjonowa?, a ich rywalizacja z innymi osiedlami ludzkimi o zasoby ?ywno?ci wymusza?a konieczno?? solidarno?ci w obr?bie danego osiedla. Tam zapewne nale?y szuka? pocz?tk?w prawa – oczywi?cie nie w formie podpisanych akt?w prawnych! Jednak dane spo?eczno?ci ludzkie, kt?re potem da?y pocz?tek pierwszym miastom-pa?stwom na obszarze Mezopotamii, musia?y si?? rzeczy wykszta?ci? pewne normy post?powania, zakazy i nakazy, kt?re sprawia?y, ?e spo?eczno?? trzyma?a si? razem przeciwko innymi – zamiast mordowa? si? mi?dzy sob?. Tak wykszta?cone normy, kt?rym podporz?dkowywa?a si? wi?kszo?? spo?eczno?ci, przybra?y form? prawa zwyczajowego, przekazywanego ustnie.

Tak istniej?ce przepisy mo?na jednak by?o z ?atwo?ci? negowa?, ?ama?. Wobec tego dosy? szybko ludzie przyst?pili do pr?b kodyfikacji prawa, spisywania go. Jedn? z najstarszych tego typu inicjatyw jest s?ynny Kodeks Hammurabiego, kr?la Babilonii, panuj?cego ok. 1792-1750 p.n.e. Wiele innych cywilizacji podj??o potem pr?by kodyfikacji prawa (chocia?by Grecy; reformy Drakona (621 p.n.e.), Solona (594 p.n.e.), Kleistenesa (508 p.n.e.).

Jednak prawdziwy post?p w dziedzinie prawa wprowadzili Rzymianie. Sformu?owali oni wiele zasad, kt?re po dzi? dzie? s? obowi?zuj?c? norm? w wielu systemach prawnych. Chodzi tu o s?ynne zasady, takie jak: dura lex, sed lex; lex retro non agit; ignorantia Iris nocet, audiatur et altera pars – czyli: twarde prawo, ale prawo; prawo nie dzia?a wstecz; nieznajomo?? prawa szkodzi; nale?y wys?ucha? obu stron. Te regu?y s? stosowane do dzi? w prawie i sta?y si? norm?.

Rzymianie dobrze rozumieli wag? prawa. Cyceron wypowiedzia? pami?tne s?owa: Oddajemy si? w niewol? prawa, aby zachowa? wolno??. Mia? przy tym sto procent racji. Prawo ogranicza ludzk? swobod?, gro??c sankcjami (nie wolno zabija?, kra??, wi?zi? bez wyroku s?du), co jednak umo?liwia og??owi spo?ecze?stwa zachowa? wolno?? (utrzymywany jest porz?dek, mo?emy zatem spa? spokojnie; nasze prawa gwarantuj? ustawy).

Prawo zatem jest nam wszystkim potrzebne, a jego brak oznacza anarchi? i pozostanie w mocy innego prawa – prawa d?ungli, czy te? prawa silniejszego. Po to jednak cz?owiek ma rozum, aby wprowadzi? jasne regu?y i to go odr??nia od zwierz?t, zatem prawo jest wa?nym wytworem cywilizacji.

Z tego, co om?wi?em przed chwil?, wynikaj? ju? niekt?re funkcje prawa, kt?re pozwol? sobie teraz om?wi?:
a) Ochronna – a wi?c, jak wspomina?em, mo?emy spa? spokojnie, wiedz?c, ?e zabronione jest nag?e uwi?zienie nas, zabranie naszej w?asno?ci kiedy ?pimy, odebranie nam ?ycia itd.
b) Stabilizacyjna – nieco podobna funkcja do pierwszej; prawo utrwala znany nam ?ad spo?eczny, co tak?e daje nam poczucie bezpiecze?stwa.
c) Organizacyjna – powi?zana z poprzedni?; prawo organizuje ?ycie spo?ecze?stw, wyznacza na przyk?ad kompetencje organ?w w?adzy, ich obowi?zki, spos?b ich wybierania itp.
d) Wychowawcza – o tym tak?e wspomina?em; prawo wskazuje, co robi? mo?na, a co jest zabronione, wskazuj?c pewne elementy jako wyra?ne Z?E i wyra?nie DOBRE z moralnego punktu widzenia.
e) Represyjna – wobec tych, kt?rzy prawo jednak z?ami?, zastosowana zostanie kara, co z kolei sk?ania nas do przestrzegania prawa;
f) Kontrolna – kontroluje ludzkie zachowania, zezwalaj?c na jedne rzeczy, zabraniaj?c innych; na przyk?ad: mo?na przekaza? sw?j dobytek w spadku dzieciom, ale nie mo?na kra?? itd.
g) Regulacyjna odno?nie konflikt?w – prawo okre?la r?wnie?, jak nale?y rozwi?zywa? konflikty interes?w mi?dzy dwiema jednostkami; t? funkcj? spe?niaj? np. kodeksy okre?laj?ce regu?y post?powania s?dowego, sk?adania pozw?w itp.
h) Dystrybucyjna – przepisy prawa zajmuj? si? tak?e w pewnym zakresie rozdzielaniem d?br, posiadanych przez dan? spo?eczno?? wsp?lnie; okre?la, kto i ile dostanie;
i) Dynamizuj?ca – przepisy prawa umo?liwiaj? zmian? pewnych obszar?w ?ycia spo?ecznego;
j) Kulturotw?rcza – prawo jest czynnikiem unifikuj?cym obywateli danego kraju/stan itp.; nie bez powodu wszak w?adcy d??yli w ?redniowieczu do skodyfikowania prawa, aby w miejsce lokalnych zwyczajowych praw powsta?o jedno, sp?jne, pisane.

Prawo obejmuje w zasadzie ka?dy obszar ludzkiej dzia?alno?ci. W zwi?zku z tym obejmuje w ?wiecie realnym ogromn? ilo?? akt?w prawnych, co z kolei zrodzi?o potrzeb? wyspecjalizowania si? prawnik?w w poszczeg?lnych tzw. ga??ziach prawa.

Przede wszystkim prawo dzielimy na prywatne i publiczne. Prywatne reguluje stosunki mi?dzy obywatelami jako jednostkami, natomiast prawo publiczne reguluje stosunki mi?dzy obywatelami a pa?stwem, oraz mi?dzy organami pa?stwa.

Z kolei bardziej szczeg??owy podzia? obejmuje wiele ga??zi, z kt?rych najwa?niejsze ?r?d?a to:
- prawo mi?dzynarodowe publiczne – np. traktaty, konkordaty, ale te? dyrektywy, konwencje, rozporz?dzenia i zarz?dzenia organizacji mi?dzynarodowych (w Polsce np. UE);
- prawo mi?dzynarodowe prywatne -  np. normy kolizyjne;
- prawo konstytucyjne – ustawy zasadnicze i ich nowelizacje, np. w Rotrii – Bulla Exsurge Domine;
- prawo administracyjne – akty wydawane przez organy administracji, np. rozporz?dzenia, zarz?dzenia;
- prawo karne – tu g??wnie: kodeks karny, ale te? inne akty, zawieraj?ce zapisy o czynach zabronionych prawem;
- prawo cywilne – tu g??wnie ustawy, w Polsce tak?e kodeks cywilny; reguluje stosunki mi?dzy osobami fizycznymi i prawnymi;
- prawo pracy – np. w Polsce kodeks pracy; reguluje stosunki mi?dzy pracodawcami i pracownikami.