IX. Podstawowe zasady post. karnego i cywilnego w PKR i RP

[Carlos Lorenzo de Medici y Zep]

Temat: Podstawowe zasady post?powania karnego i cywilnego w s?downictwie Pa?stwa Ko?cielnego Rotria i Rzeczypospolitej Polskiej.
Autor: dr Ksawery van Berden, rozprawa habilitacyjna

Promotorzy: prof. zw. dr hab. net. Franz Ferdinand von Habsburg-Lothringen, prof. nadzw. net. Cesare Francesco de Medici


I.   POST?POWANIE KARNE
1.W przypadku post?powania karnego nale?y wyr??ni? kilka nadrz?dnych zasad, obowi?zuj?cych podczas przeprowadzania procesu karnego. Ich fundamentalizm i niezbywalno?? nadaj? post?powaniu charakter sprawy toczonej w majestacie pa?stwa prawa, realizuj?cego zasady sprawiedliwo?ci spo?ecznej. Do rzeczonych norm zaliczamy:

a) Zasad? prawdy materialnej, kt?ra ceduje na s?d obowi?zek rekonstrukcji fragmentu przesz?o?ci, w kt?rym dosz?o do przest?pstwa.
b) Zasada obiektywizmu, a wi?c taka, na mocy kt?rej s?d zobligowany jest do zachowania ca?kowitej bezstronno?ci w stosunku do stron procesu.
c) Zasada domniemania niewinno?ci, kt?ra wynika tak?e i przede wszystkim z zapis?w prawa konstytucyjnego. Nakazuje ona uznawa? i traktowa? oskar?onego jak niewinnego, do momentu udowodnienia mu ostatecznie winy.
d) Zasada inkwizycyjno?ci zobowi?zuje s?d, aby niezale?nie od stron post?powania sam gromadzi? dowody w sprawie i sam ustala? okoliczno?ci pope?nienia przest?pstwa. W wykonywaniu tej zasady, s?d posiada szczeg?lne uprzywilejowanie pod postaci? mo?liwo?ci wydania nakazu przedstawienia okre?lonego materia?u dowodowego przez stron?.
e) Zasada publiczno?ci – wynika ze wspominanej ju? przeze mnie zasady jawno?ci post?powania. Dzi?ki tej zasadzie, wymiar sprawiedliwo?ci realizuje funkcje edukacyjn? i nadaje spo?ecze?stwu mo?liwo?? sprawowania kontroli nad prac? s?d?w. We wspomnianych przeze mnie na ?amach poprzedniego wyk?adu okoliczno?ciach, s?d w warunkach okre?lonych ustawowo mo?e wy??czy? jawno?? rozprawy.
f) Zasada prawa do obrony jest kolejn? z zasad wynikaj?cych wprost z naszej ustawy zasadniczej. Dzi?ki tej w?a?ciwo?ci oskar?ony ma prawo korzysta? z pomocy obro?cy w zakresie okre?lonym ustawowo. W polskim systemie prawa istnieje instytucja obro?cy z urz?du, natomiast w Pa?stwie Ko?cielnym kwestia ta regulowana jest na mocy odr?bnych przepis?w. 
g) Zasada r?wnouprawnienia stron – oznacza, ?e strony procesu maj? podobne uprawnienia i prawo do stosowania podobnych ?rodk?w, do kt?rych zaliczamy np. mo?liwo?? przes?uchiwania ?wiadk?w czy stosowania ?rodk?w odwo?awczych.
h) Zasada „In dubio pro reo”, kt?ra nakazuje wszelkie w?tpliwo?ci procesowe rozstrzyga? zawsze na korzy?? oskar?onego. Oznacza to, ?e wszelkie sytuacje niejasno udokumentowane materia?em dowodowym mo?na podwa?y?, za? s?d zobowi?zany jest rozstrzyga? je w?wczas zawsze na korzy? oskar?onego.

2. Etapy procesu karnego
a) Post?powanie przygotowawcze – jest to etap rozpoczynaj?cy proces karny. Mo?e mie? posta? ?ledztwa lub dochodzenia. W czasie jego trwania odpowiednie organy podejmuj? dzia?ania maj?ce na celu wyja?nienie sprawy, m.in. przes?uchania ?wiadk?w czy zbieranie dowod?w. Dochodzenie jest prowadzone w sprawach l?ejszych i w Polsce prowadzi je najcz??ciej policja, w Rotrii natomiast nale?y do w?a?ciwo?ci Sygnatury lub Kongregacji ?wi?tego Oficjum – zale?nie od w?a?ciwo?ci czynu.

b) Post?powanie g??wne rozpoczyna si? wniesieniem aktu oskar?enia przez oskar?yciela (w Polsce prokurator, w Rotrii ka?dy obywatel) do w?a?ciwego s?du i sk?ada si? z kilku etap?w. Najwa?niejszym z nich jest rozprawa przed s?dem I instancji. W zale?no?ci od rodzaju i wagi przest?pstwa post?powanie odbywa si? przed:
* W RP: s?dem rejonowym lub okr?gowym (np. rejonowy: sprawa o kradzie?, okr?gowy: sprawa o zab?jstwo);
* W PKR: Sygnatur? Apostolsk? (we wszystkich prawach, r?wnie? zwi?zanych z postawieniem obywatela w stan oskar?enia, z wy??czeniem spraw zastrze?onych Kodeksem Prawa Kanonicznego dla Kongregacji ?wi?tego Oficjum; w przypadku jednak uznania wyroku ?wi?tego Oficjum za niezgodny z prawami obywatelskimi lub innymi, zawartymi w Bulli Exsurge Domine, Sygnatura Apostolska ma prawo wszcz?? post?powanie wyja?niaj?ce, a nast?pnie dowolnie utrzyma? w mocy, zmieni? lub uniewa?ni? orzeczenie wydane przez K?O. Wynika to z prymatu, nadanego Sygnaturze przez BED, jako jedynemu organowi w?adzy s?downiczej, uprawnionemu do orzecznictwa konstytucyjnego itp.) lub Kongregacj? ?wi?tego Oficjum (jedynie w sprawach, kt?re jasno wyszczeg?lnione zosta?y w Kodeksie Prawa Kanonicznego).

c) Post?powanie apelacyjne wszczyna si? na skutek wniesienia przez stron? ?rodk?w odwo?awczych (tzw. apelacji lub kasacji) do s?du II instancji w odpowiednim terminie. W Pa?stwie Ko?cielnym Rotria, mo?na, w terminie do 3 dni od daty wydania orzeczenia przez Sygnatur? Apostolsk?, z?o?y? apelacj? do Patriarchy Pa?stwa Ko?cielnego Rotria, kt?ry orzeka ostatecznie jako organ II instancji. Podobnie rzecz ma si? w kwestii Kongregacji ?wi?tego Oficjum, gdzie organem, kt?ry ma mo?liwo?? utrzymania w mocy, zmiany lub uchylenia orzeczenia jest Patriarcha Pa?stwa Ko?cielnego Rotria.

d) Post?powanie wykonawcze, kt?re rozpoczyna si? w chwili uprawomocnienia si? wyroku. Odpowiednio:
* W RP: rozpocz?cie post?powania wykonawczego nast?puje na podstawie nakazu wydanego przez s?d dla odpowiedniego organu (np. policji) po uprawomocnieniu si? wyroku.
* W PKR: post?powanie wykonawcze rozpoczyna si? natychmiast po uprawomocnieniu si? wyroku lub po wydaniu orzeczenia w II instancji. Organem wykonawczym orzeczenia Sygnatury Apostolskiej lub Kongregacji ?wi?tego Oficjum jest, ex definitione, konkretny organ pa?stwowy lub administracyjny, w zakresie kt?rego le?y dokonanie zas?dzonej czynno?ci. Przyk?adowo: pozbawienie tytu??w naukowych i zwolnienie ze stanowisk uczelnianych do realizacji zostaje powierzone przez Sygnatur? w?adzom Uniwersytetu Rotryjskiego, a wyrok skazuj?cy na banicj? w?adzom administracyjnym (administracji forum).

3. ?rodki odwo?awcze
W Rzeczpospolitej Polskiej dla post?powania karnego wyr??niamy nast?puj?ce ?rodki odwo?awcze:
a) Apelacja, a wi?c odwo?anie od nieprawomocnego wyroku s?du I instancji do s?du II instancji. Apelacj? mo?na wnie?? w ci?gu 14 dni od daty dor?czenia wyroku wraz z uzasadnieniem. Apelacja mo?e dotyczy? sytuacji naruszenia prawa w czasie post?powania, nieuzasadnionego wymiaru kary oraz b??dnego w opinii strony ustalenia stanu faktycznego.
b) Kasacja, b?d?ca nadzwyczajnym ?rodkiem odwo?awczym od wyroku wydanego w II instancji z powodu podejrzenia naruszenia prawa i procedur w trakcie procesu. Prawo jej wniesienia maj? strony procesu oraz podmioty ustawowe, do kt?rych zaliczamy np. Rzecznika Praw Obywatelskich lub Prokuratora Generalnego. Termin jej wniesienia wynosi 30 dni od dnia dor?czenia orzeczenia wraz z uzasadnieniem. Funkcj? s?du kasacyjnego w sprawach karnych i cywilnych w RP sprawuje S?d Najwy?szy.
c) Za?alenie jest skierowane przeciwko postanowieniom s?du. Mo?e by? wnoszone przez strony w terminie do 7 dni od daty wydania postanowienia.

W Pa?stwie Ko?cielnym Rotria, dla wszystkich typ?w post?powa? ?rodki odwo?awcze posiadaj? ten sam charakter i zarys proceduralny, normowany Ustaw? o Sygnaturze Apostolskiej. Przez wzgl?d na te okoliczno?ci wyr??niamy:
a) Zwyczajny ?rodek odwo?awczy (odpowiednikiem jest apelacja w RP), maj?cy na celu uchylenie lub zmian? zaskar?onego orzeczenia w toku instancji, a wi?c stosowany wzgl?dem orzecze? nieprawomocnych. W Rotrii, mo?liwo?? zastosowania tego ?rodka odwo?awczego przys?uguje jedynie stronom post?powania lub ich pe?nomocnikom w terminie do 72 godzin od momentu og?oszenia orzeczenia przez Sygnatur? Apostolsk?. Po up?ywie r?wnych 3 dni, orzeczenie staje si? prawomocne i nie podlega odwo?aniu do II instancji.
b) Nadzwyczajny ?rodek odwo?awczy (odpowiednikiem jest kasacja w RP), s?u??cy uchyleniu orzeczenia prawomocnego przez ponowne rozpoznanie zako?czonej ju? nim sprawy. Wnie?? go mog? bezterminowo strony post?powania lub ich pe?nomocnicy bezpo?rednio do Patriarchy Pa?stwa Ko?cielnego, kt?ry decyduje w kwestii uznania lub oddalenia wniosku. Je?li wniosek zostanie uznany, sprawa zostaje ponownie rozpatrzona przez Patriarch? przy udziale trybun?w Sygnatury Apostolskiej. Je?li zostanie oddalony, spraw? uwa?a si? za zako?czon?. Istotnym faktem jest tak?e zapis, ?e w stosunku do danego post?powania przys?uguje jedynie jednokrotna mo?liwo?? wniesienia nadzwyczajnego ?rodka odwo?awczego. Oznacza to, ?e rzeczony ?rodek zastosowa? mo?na tylko raz w stosunku do danej sprawy, niezale?nie od tego, czy wniosek o jego zastosowanie zostanie przyj?ty lub oddalony.
c) Za?alenie, kt?re sk?ada si? jedynie wzgl?dem postanowie? procesowych, a wi?c wydanych przez trybuna prowadz?cego rozpraw? w celu wykonania niezb?dnych czynno?ci procesowych. Zgodnie z Ustaw? o Sygnaturze Apostolskiej, postanowienie wydane przez trybuna prowadz?cego rozpraw? jest skuteczne z chwil? jego og?oszenia. Mimo to, ustawodawca przyzna? stronom mo?liwo?? zaskar?enia takiego postanowienia w terminie do 24 godzin od momentu jego wydania. Za?alenie sk?ada si? do Patriarchy Pa?stwa Ko?cielnego Rotria, kt?ry w terminie do 48 godzin od momentu z?o?enia za?alenia podejmuje decyzj? o jego utrzymaniu w mocy, zmianie lub uniewa?nieniu. Ustawodawca zaznaczy? tak?e, ?e mimo wniesienia za?alenia na postanowienie trybuna prowadz?cego spraw? – postanowienie to w dalszym ci?gu obowi?zuje, a? do momentu og?oszenia decyzji w sprawie przez Patriarch?.


II.   POST?POWANIE CYWILNE
1.W przypadku post?powania cywilnego stosuje si? tak?e wi?kszo?? zasad charakterystycznych dla post?powania karnego, z wyj?tkiem tych, kt?re w spos?b doktrynalny wykazuj? dwuznaczno?ci mi?dzy formu?ami takich post?powa?.

2. Przez wzgl?d na zakres rozpoznawanej sprawy, post?powanie cywilne dzielimy na:
a) Post?powanie nieprocesowe, kt?re zar?wno w Rzeczypospolitej Polskiej, jak i w Pa?stwie Ko?cielnym, posiada charakter fundamentalnie zbli?ony. Oznacza to, ?e w post?powaniu tym nie wyr??nia si? w spos?b jednoznaczny stron, lecz uczestnik?w. Dodatkowo, wszczyna si? je z urz?du lub na wniosek (dla PKR warunki okre?la art. 8a Ustawy o Sygnaturze Apostolskiej).
b) Post?powanie procesowe, a wi?c wszczynane przez stron?, kt?ra przed majestatem s?du dochodzi swoich praw. Wyst?puj? w nim dwie strony, kt?re posiadaj? sprzeczne interesy.

3. Sprawy rozpatrywane w post?powaniu cywilnym, a wi?c takie, do w?a?ciwo?ci kt?rych nale?? sprawy:
a) Z zakresu prawa cywilnego (np. sprawy o uniewa?nienie ma??e?stwa (z wyj. PKR), separacj?, ubezw?asnowolnienie, sprawy spadkowe);
b) Z zakresu prawa rodzinnego i opieku?czego (np. sprawy o uznanie dziecka, przysposobienie itp.);
c) wskazane przez ustawy (i/lub bulle patriarsze) oraz sprawy gospodarcze (np. z zakresu ochrony konkurencji, uznania umowy za nieprawid?ow?, podzia?u gruntu mi?dzy zwa?nionymi stronami itp.);
d) Z zakresu prawa pracy i ubezpiecze? spo?ecznych (np. przyznanie zasi?ku, odszkodowanie (z wyj. PKR)).

4. Post?powanie nieprocesowe
W post?powaniu nieprocesowym rozpatruje si? takie sprawy, jak uznanie za zmar?ego, stwierdzenie zgonu, ubezw?asnowolnienie, kuratela, opieka, przysposobienie, og?oszenie testamentu (chyba, ?e podmiot naznaczy? wykonawc? woli), przyj?cie spadku, dokonywanie wpis?w do rejestr?w pa?stwowych i inne sprawy, kt?re nie maj? charakteru sporu mi?dzy stronami. W Rzeczypospolitej Polskiej, wi?kszo?? spraw odbywa si? przed s?dem rejonowym – wyj?tek stanowi? sprawy o separacj? lub ubezw?asnowolnienie, kt?re prowadzi s?d okr?gowy. W Pa?stwie Ko?cielnym, wszystkie sprawy z zakresu post?powania nieprocesowego odbywaj? si? przed Sygnatur? Apostolsk? na warunkach okre?lonych w Ustawie.

Zar?wno w RP, jak i w PKR, w post?powaniu nieprocesowym orzeka odpowiednio jeden s?dzia lub trybun. Podobnie jak w przypadku post?powania procesowego, s?d mo?e przes?uchiwa? ?wiadk?w, bieg?ych, a tak?e ??da? od uczestnik?w pisemnych wyja?nie?.
Charakterystycznym elementem post?powania nieprocesowego zar?wno dla polskiego jak i rotryjskiego systemu prawa jest to, ?e orzeczenia s?du wydane w toku tych post?powa? maj? charakter postanowie?. Przys?uguj? od nich, podobnie jak do pozosta?ych post?powa?, ?rodki odwo?awcze, regulowane ustawowo.

5. Przebieg procesu cywilnego
Proces cywilny jest wszczynany w wyniku pow?dztwa, czyli na ??danie udzielenia ochrony prawnej. Strona, kt?ra uwa?a, ?e jej uprawnienia zosta?y naruszone, wnosi do s?du stosowne pismo procesowe, tzw. pozew. Pozew, w zale?no?ci od charakteru sprawy, wnosi si? w RP do s?du rejonowego lub okr?gowego, a w PKR wy??cznie do Sygnatury Apostolskiej. Podobnie jak w post?powaniu karnym, g??wnym etapem procesu cywilnego jest rozprawa przed s?dem. S?d w?wczas orzeka w sk?adzie regulowanym ustawowo, lecz zawsze nieparzystym (w RP: sk?ad jednoosobowy lub trzyosobowy, w PKR: sk?ad jednoosobowy, trzyosobowy lub pi?cioosobowy, zale?nie od charakteru sprawy). Dowodami w procesie s? m.in. zeznania ?wiadk?w, opinie bieg?ych specjalist?w powo?ywanych przez s?d, dokumenty i ogl?dziny.

Szczeg?lny charakter maj? strony post?powania. W procesie cywilnym, stronami s? odpowiednio pow?d (a wi?c strona, kt?ra kieruje pozew do s?du) i pozwany (a wi?c strona, przeciw kt?rej wytoczono pow?dztwo). Dla rozr??nienia, w procesie karnym stronami s? np. oskar?yciel (najcz??ciej prokurator, kieruj?cy do s?du akt oskar?enia) i oskar?ony wraz z obro?c? (strona, przeciw kt?rej skierowano akt oskar?enia).
W Pa?stwie Ko?cielnym, w zakresie stron post?powania r??ni si? jedynie nomenklatura. Dla post?powania cywilnego b?d? to, ex definitione – pow?d i pozwany, dla post?powania karnego – oskar?yciel i oskar?ony. Wszystkie te funkcje procesowe mog? by? sprawowane przez obywateli rotryjskich lub wyznaczonych przez nich pe?nomocnik?w.

Nale?y uwzgl?dni? przy analizie procesu cywilnego, ?e w przeciwie?stwie do procesu karnego, za zgromadzenie materia?u procesowego odpowiadaj? strony post?powania. Im mniej powo?anych ?wiadk?w lub przedstawionych materia??w dowodowych, tym wi?ksze prawdopodobie?stwo kl?ski pow?dztwa lub linii obrony.

W Rzeczpospolitej Polskiej, post?powanie cywilne ko?czy si? orzeczeniem s?dowym, kt?re mo?e mie? charakter wyroku, postanowienia lub zarz?dzenia. W Pa?stwie Ko?cielnym, post?powanie cywilne ko?czy si? orzeczeniem Sygnatury Apostolskiej, kt?re posiada form? wyroku lub postanowienia. Zarz?dzenia maj? charakter jedynie wewn?trzny dla sprawy, maj?cy na celu zapewnienie prawid?owego toku post?powania.

?rodki odwo?awcze w post?powaniu cywilnym w RP r?wnie? uplasuj? si? nieco inaczej, ni? ?rodki w post?powaniu karnym. Niezmiennym zwyczajnym ?rodkiem odwo?awczym pozostaje za?alenie i apelacja, natomiast zmienia si? formu?a ?rodka nadzwyczajnego. Ilekro? w post?powaniu karnym m?wili?my o kasacji, tylekro? w post?powaniu cywilnym rzeczona prerogatywa przybiera? b?dzie form? skargi kasacyjnej, r?wnie? rozpatrywanej przez kompatybiln? sprawom cywilnym izb? S?du Najwy?szego. W Pa?stwie Ko?cielnym Rotria ?rodki odwo?awcze w post?powaniu cywilnym niczym nie r??ni? si? od tych, kt?re wyr??niono w post?powaniu karnym.