W?adza s?downicza w Rzeczypospolitej Polskiej - monograf

[Carlos Lorenzo de Medici y Zep]

Temat: W?adza s?downicza w Rzeczypospolitej Polskiej
Autor: dr Ksawery van Berden, przew?d habilitacyjny

I.   Zasady funkcjonowania s?d?w i trybuna??w
Do organ?w w?adzy s?downiczej w Rzeczypospolitej Polskiej zalicza si?: S?d Najwy?szy, s?dy powszechne i s?dy szczeg?lne (administracyjne i wojskowe). Funkcjonuj? tak?e organy konstytucyjne: Trybuna? Konstytucyjny oraz Trybuna? Stanu.

Do najwa?niejszych zasad funkcjonowania w?adzy s?downiczej zaliczamy:

1) Zasada niezawis?o?ci, kt?ra polega na tym, ?e s?dziowie podlegaj? Konstytucji i ustawom, z wyj?tkiem s?dzi?w Trybuna?u Konstytucyjnego podleg?ych jedynie Konstytucji RP. Przy wydawaniu wyrok?w s?dziowie kieruj? si? przepisami prawa i w?asnym sumieniem. Poza tym s? wolni od nacisk?w ze strony w?adz administracyjnych. Gwarancj? niezawis?o?ci s?dziowskiej jest powo?ywanie s?dzi?w na sta?e, a wi?c do momentu uzyskania wieku emerytalnego, praktycznie bez mo?liwo?ci odwo?ania oraz immunitet, czyli zakaz zatrzymania lub aresztowania bez zgody prezesa w?a?ciwego s?du. Mo?liwo?? z?o?enia s?dziego z godno?ci nast?puje jedynie na podstawie wyroku w?a?ciwego s?du dyscyplinarnego i tylko w przypadkach okre?lonych w ustawie.
2) Zasada jednolito?ci, oznaczaj?ca wykonywanie przez wszystkie s?dy tego samego rodzaju zada?, to znaczy orzekania w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, na podstawie tego samego prawa.
3) Zasada kolegialno?ci, polegaj?ca na orzekaniu przez s?dy w zespo?ach, z?o?onych z nieparzystej liczby cz?onk?w sk?adu orzekaj?cego.
4) Zasada jawno?ci post?powania, oznaczaj?ca, ?e sprawy s?dowe s? otwarte dla publiczno?ci. Wyj?tkiem s? wskazania uj?te art. 360 KPK:

Art. 360 ? 1. S?d wy??cza jawno?? rozprawy w ca?o?ci albo w cz??ci, je?eli jawno?? mog?aby:
1) wywo?a? zak??cenie spokoju publicznego,
2) obra?a? dobre obyczaje,
3) ujawni? okoliczno?ci, kt?re ze wzgl?du na wa?ny interes pa?stwa powinny by? zachowane w tajemnicy,
4) naruszy? wa?ny interes prywatny.
? 2. S?d wy??cza jawno?? ca?o?ci lub cz??ci rozprawy tak?e na ??danie osoby, kt?ra z?o?y?a wniosek o ?ciganie.
? 3. S?d mo?e wy??czy? jawno?? ca?o?ci albo cz??ci rozprawy, je?eli cho?by jeden z oskar?onych jest nieletni lub na czas przes?uchania ?wiadka, kt?ry nie uko?czy? 15 lat.

5) Zasada instancyjno?ci, g?osz?ca, ?e w Polsce s?downictwo ma charakter dwuinstancyjny. Oznacza to, ?e istnieje mo?liwo?? odwo?ania si? (apelacji) od wyroku s?du pierwszej instancji do s?du drugiej instancji. Zasad? instancyjno?ci charakteryzuje poni?szy schemat:

Zgodnie z jego przekazem, wyczytujemy nast?puj?ce wnioski:


S?DOWNICTWO POWSZECHNE:
1. Dla w?a?ciwo?ci s?du rejonowego, organem odwo?awczym (II instancj?) jest s?d okr?gowy.
2. Dla w?a?ciwo?ci s?du okr?gowego, organem odwo?awczym (II instancj?) jest s?d apelacyjny.
3. Od orzecze? wydanych w drugiej instancji, w szczeg?lnych przypadkach, istnieje mo?liwo?? wniesienia skargi kasacyjnej lub kasacji do S?du Najwy?szego.

S?DOWNICTWO WOJSKOWE:
1. Dla w?a?ciwo?ci wojskowego s?du garnizonowego, organem odwo?awczym (II instancj?) jest wojskowy s?d okr?gowy.
2. Dla w?a?ciwo?ci wojskowego s?du okr?gowego, organem odwo?awczym (II instancj?) jest S?d Najwy?szy – Izba Wojskowa.

S?DOWNICTWO ADMINISTRACYJNE:
Dla w?a?ciwo?ci wojew?dzkiego s?du administracyjnego, organem odwo?awczym (II instancj?) jest Naczelny S?d Administracyjny.

TRYBUNA?Y:
Orzeczenia wydane zar?wno przez Trybuna? Konstytucyjny jak i Trybuna? Stanu nie podlegaj? trybowi odwo?awczemu, co oznacza, ?e wydane przez te organy wyroki s? ostateczne i prawomocne z chwil? og?oszenia.


II. S?d Najwy?szy

S?d Najwy?szy to organ s?dowy sprawuj?cy nadz?r nad dzia?alno?ci? s?d?w powszechnych i wojskowych. Sk?ada si? z Pierwszego Prezesa S?du Najwy?szego, prezes?w oraz s?dzi?w. Pierwszego Prezesa mianuje Prezydent RP na sze?cioletni? kadencj? spo?r?d kandydat?w przedstawionych przez Zgromadzenie Og?lne S?dzi?w S?du Najwy?szego. Pozosta?ych s?dzi?w r?wnie? powo?uje Prezydent RP na wniosek Krajowej Rady S?downictwa.
S?d Najwy?szy, przez wzgl?d na specyfikacj? zakresu orzecznictwa, dzieli si? na cztery izby:

1) Izb? Cywiln? SN,
2) Izb? Karn? SN,
3) Izb? Wojskow? SN,
4) Izb? Prazy i Ubezpiecze? Spo?ecznych SN.

Do najwa?niejszych funkcji S?du Najwy?szego zaliczamy:

1) Rozpoznawanie kasacji (post. karne) i skarg kasacyjnych (post. cywilne), czyli odwo?a? od wyrok?w s?d?w drugiej instancji z powodu podejrzenia z?amania prawa lub powstania istotnych niejasno?ci w trakcie post?powania.
2) Interpretowanie przepis?w prawa,
3) Stwierdzanie wa?no?ci wybor?w prezydenckich, do parlamentu oraz wa?no?ci referendum konstytucyjnego i og?lnokrajowego.

III. S?dy powszechne
S?dy powszechne rozstrzygaj? sprawy z zakresu prawa karnego, cywilnego, rodzinnego, prawa pracy oraz ubezpiecze? spo?ecznych, kt?re nie s? zastrze?one dla w?a?ciwo?ci innych s?d?w. Pracami s?d?w kieruj? prezesi. S?dzi?w s?d?w powszechnych powo?uje Prezydent RP na wniosek Krajowej Rady S?downictwa.

S?dy powszechne, z uwzgl?dnieniem zasady instancyjno?ci, dzielimy na:

1) S?dy rejonowe (I instancja (najni?sza)),
2) S?dy okr?gowe (II instancja dla SR),
3) S?dy apelacyjne (II instancja dla SO).

S?d rejonowy  [1]-  w polskim systemie wymiaru sprawiedliwo?ci jeden z s?d?w powszechnych powo?anych do rozpoznawania wszystkich spraw nale??cych do s?d?w powszechnych, z wyj?tkiem spraw zastrze?onych dla s?d?w wy?szych instancji. S?dy rejonowe tworzy i znosi Minister Sprawiedliwo?ci po zasi?gni?ciu opinii Krajowej Rady S?downictwa w drodze rozporz?dzenia. Obszar w?a?ciwo?ci s?du rejonowego obejmuje obszar jednej lub wi?cej gmin. W uzasadnionych wypadkach w jednej gminie mo?na utworzy? kilka s?d?w. Poza siedzib? s?d?w rejonowych Minister mo?e tworzy? wydzia?y zamiejscowe.

S?d rejonowy dzieli si? na wydzia?y (w zale?no?ci od potrzeb):
a) cywilny,
b) karny,
c) rodzinny i nieletnich (s?d rodzinny),
d) pracy (pracy i ubezpiecze? spo?ecznych w s?dach rejonowych mieszcz?cych si? w miastach b?d?cych siedzibami s?d?w okr?gowych, w kt?rych utworzono wydzia?y ubezpiecze? spo?ecznych),
e) ksi?g wieczystych,
f) gospodarczy (w s?dach rejonowych mieszcz?cych si? w miastach b?d?cych siedzibami s?d?w okr?gowych).

S?d okr?gowy [2]-  w Polsce s?d powszechny orzekaj?cy zar?wno w pierwszej jak i drugiej instancji.
W polskim wymiarze sprawiedliwo?ci jest zasad?, ?e w pierwszej instancji orzeka s?d rejonowy. W sprawach karnych, s?d okr?gowy orzeka jako s?d pierwszej instancji tylko w sprawach o zbrodnie i niekt?re wyst?pki. Ponadto na wniosek s?du rejonowego s?d apelacyjny mo?e przekaza? s?dowi okr?gowemu do rozpoznania w I instancji spraw? o ka?de przest?pstwo ze wzgl?du na szczeg?ln? wag? lub zawi?o?? tej sprawy. S?d okr?gowy uprawniony jest tak?e do wydania listu ?elaznego i Europejskiego Nakazu Aresztowania. Instancj? odwo?awcz? od orzecze? tego s?du jest s?d apelacyjny - tylko wtedy gdy s?d okr?gowy by? s?dem I instancji w danej sprawie.

W drugiej instancji s?d okr?gowy rozpoznaje apelacje i za?alenia od orzecze? wydanych w pierwszej instancji przez s?d rejonowy.

S?dy okr?gowe, podobnie jak s?dy rejonowe,  tworzy i znosi minister sprawiedliwo?ci po uzyskaniu opinii Krajowej Rady S?downictwa w drodze rozporz?dzenia. Obszar w?a?ciwo?ci s?du okr?gowego winien obejmowa? obszary w?a?ciwo?ci przynajmniej dw?ch s?d?w rejonowych. Mog? r?wnie? by? powo?ywane o?rodki zamiejscowe i wydzia?y zamiejscowe s?d?w okr?gowych.

S?d okr?gowy dzieli si? na wydzia?y:

a) cywilny (oddzielnie wydzia? cywilny oraz cywilny odwo?awczy),
b) karny (oddzielnie wydzia? karny oraz karny odwo?awczy),
c) penitencjarny i nadzoru nad wykonywaniem orzecze? s?dowych,
d) pracy,
e) ubezpiecze? spo?ecznych (je?li liczba spraw z zakresu ubezpiecze? spo?ecznych, rozpatrywanych przez s?d okr?gowy jest niewielka to zamiast tego wydzia?u i odr?bnego wydzia?u pracy, tworzy si? wsp?lny wydzia? pracy i ubezpiecze? spo?ecznych),
f) gospodarczy.


S?d apelacyjny [3] - organ wymiaru sprawiedliwo?ci powo?any do rozstrzygania w II instancji spraw z zakresu:
a) prawa cywilnego, gospodarczego oraz rodzinnego i opieku?czego,
b) prawa karnego,
c) prawa pracy i ubezpiecze? spo?ecznych
z obszaru dzia?ania co najmniej dw?ch podleg?ych mu s?d?w okr?gowych (obszar apelacji).

S?dy apelacyjne rozpoznaj? tak?e kwestie szczeg?lne przekazane im bezpo?rednio przez ustaw?. S? r?wnie? s?dami dyscyplinarnymi I instancji dla s?dzi?w s?d?w powszechnych. S?dy Apelacyjne utworzone zosta?y w 1990 r. wraz z przywr?ceniem przedwojennej, tr?jstopniowej organizacji s?downictwa.

Tak jak wszystkie inne s?dy powszechne powo?uje je i znosi Minister Sprawiedliwo?ci po zasi?gni?ciu opinii Krajowej Rady S?downictwa.

Inf. pkt. [1-3] uzyskano przy pomocy encyklopedii internetowej "Wikipedia"


IV. S?dy administracyjne
Do kompetencji s?d?w administracyjnych nale?y:

1) Kontrola dzia?ania organ?w administracji publicznej,
2) Rozstrzyganie spor?w mi?dzy jednostkami samorz?du terytorialnego oraz samorz?dem terytorialnym a jednostkami administracji pa?stwowej,
3) Rozstrzyganie spor?w mi?dzy obywatelami a jednostkami administracji,
4) Orzekanie o zgodno?ci z ustawami uchwa? organ?w samorz?du terytorialnego.

Wojew?dzkie s?dy administracyjne to s?dy pierwszej instancji, kt?re rozpatruj? wszystkie sprawy nale??ce do kompetencji s?downictwa administracyjnego.

Naczelny S?d Administracyjny natomiast jest s?dem drugiej instancji dla spraw rozpatrywanych przez s?dy wojew?dzkie, nad kt?rymi sprawuje nadz?r.
Na czele NSA stoi prezes, powo?ywany przez Prezydenta RP na sze?cioletni? kadencj? spo?r?d kandydat?w przedstawionych przez Zgromadzenie Og?lne S?dzi?w Naczelnego S?du Administracyjnego.


V. S?dy wojskowe
S?dy wojskowe rozpatruj? przest?pstwa pope?niane przez ?o?nierzy s?u?by czynnej.

S?dy garnizonowe s? s?dami pierwszej instancji, orzekaj?cymi w oparciu o wydzielone dla spraw wojskowych dzia?y kodeksu karnego.

S?dy okr?gu wojskowego to s?dy drugiej instancji dla spraw rozpatrywanych przez s?dy garnizonowe oraz pierwszej instancji dla spraw ?o?nierzy posiadaj?cych najwy?sze stopnie wojskowe.


VI. Trybuna? Konstytucyjny
Trybuna? Konstytucyjny nie jest organem wymiaru sprawiedliwo?ci. Stanowi w?adz? odr?bn? i niezale?n? od innych w?adz. Jest to samodzielny organ konstytucyjny wydaj?cy wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej. Orzeczenia Trybuna?u s? ostateczne.

Trybuna? Konstytucyjny sk?ada si? z 15 s?dzi?w, wybieranych przez Sejm na dziewi?cioletni? kadencj?. Kadencja liczona jest indywidualnie dla ka?dego s?dziego, co pozwala unikn?? sytuacji, gdy jednocze?nie powo?uje si? znaczn? liczb? s?dzi?w. Ponowny wyb?r do sk?adu Trybuna?u jest niedopuszczalny. S?dzia po zako?czeniu kadencji przechodzi w stan spoczynku, chyba ?e powraca na poprzednio zajmowane stanowisko lub r?wnorz?dne. Prezesa i wiceprezes?w TK powo?uje Prezydent RP spo?r?d kandydat?w przedstawionych przez Zgromadzenie Og?lne S?dzi?w.

Do funkcji Trybuna?u Konstytucyjnego zaliczamy orzecznictwo w sprawach:
1) Zgodno?ci ustaw i um?w mi?dzynarodowych z Konstytucj? RP,
2) Zgodno?ci ustaw z ratyfikowanymi umowami mi?dzynarodowymi, kt?rych ratyfikacja wymaga?a uprzedniej zgody wyra?onej w ustawie,
3) Zgodno?ci przepis?w prawa, wydawanych przez centralne organy pa?stwowe, z Konstytucj? RP, ratyfikowanymi umowami mi?dzynarodowymi i ustawami,
4) Zgodno?ci z Konstytucj? RP cel?w lub dzia?alno?ci partii politycznych,
5) Skargi konstytucyjnej.

Na wniosek Prezydenta RP, Trybuna? Konstytucyjny stwierdza tak?e zgodno?? z Konstytucj? RP ustawy przed jej podpisaniem, a tak?e umowy mi?dzynarodowej przed jej ratyfikacj?.

Trybuna? Konstytucyjny na wniosek Marsza?ka Sejmu rozstrzyga w sprawie stwierdzenia przeszkody w sprawowaniu urz?du przez Prezydenta RP, gdy nie jest on w stanie zawiadomi? Marsza?ka Sejmu o niemo?no?ci sprawowania urz?du. W razie uznania przej?ciowej niemo?no?ci sprawowania urz?du przez Prezydenta RP Trybuna? powierza Marsza?kowi Sejmu tymczasowe wykonywanie obowi?zk?w Prezydenta RP.

Z wnioskiem do Trybuna?u Konstytucyjnego w sprawach, o kt?rych mowa w pkt. 1-5 niniejszego dzia?u, wyst?pi? mog?:

1. Prezydent RP,
2. Marsza?kowie Sejmu i Senatu,
3. Prezes Rady Ministr?w,
4. 50 pos??w,
5. 30 senator?w,
6. Pierwszy Prezes S?du Najwy?szego,
7. Prezes Naczelnego S?du Administracyjnego,
8. Prokurator Generalny RP,
9. Prezes Najwy?szej Izby Kontroli,
10. Rzecznik Praw Obywatelskich,
11. Krajowa Rada S?downictwa,
12. Organy stanowi?ce jednostek samorz?du terytorialnego,
13. Og?lnokrajowe organy zwi?zk?w zawodowych oraz og?lnokrajowe w?adze organizacji pracodawc?w i organizacji zawodowych,
14. Ko?cio?y i inne zwi?zki wyznaniowe,
15. Ka?dy, czyje konstytucyjne wolno?ci lub prawa zosta?y naruszone (skarga konstytucyjna, art. 79 Konstytucji RP).

Orzeczenia Trybuna?u Konstytucyjnego maj? moc powszechnie obowi?zuj?c? i s? ostateczne. Orzeczenie TK wchodzi w ?ycie z dniem og?oszenia, jednak Trybuna? mo?e okre?li? inny termin utraty mocy obowi?zuj?cej aktu normatywnego, kt?re jest przedmiotem rozstrzygni?cia.


VII. Trybuna? Stanu
Trybuna? Stanu jest konstytucyjnym organem pa?stwa orzekaj?cym o odpowiedzialno?ci za naruszenie Konstytucji RP lub ustawy w zwi?zku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie urz?dowania. W sk?ad Trybuna?u Stanu wchodz? przewodnicz?cy (I Prezes SN), dw?ch wiceprzewodnicz?cych oraz 16 cz?onk?w powo?ywanych przez Sejm na pierwszym posiedzeniu, spoza grona pos??w i senator?w na czas swojej kadencji.

Odpowiedzialno?? konstytucyjn? przed Trybuna?em Stanu za naruszenie Konstytucji RP lub ustawy ponosz? w zwi?zku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie swojego urz?dowania:

1) Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej,
2) Prezes Rady Ministr?w,
3) Cz?onkowie Rady Ministr?w,
4) Prezes Narodowego Banku Polskiego,
5) Prezes Najwy?szej Izby Kontroli,
6) Cz?onkowie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji,
7) Naczelny Dow?dca Si? Zbrojnych,
pos?owie i senatorowie, ale tylko za naruszenie zakazu prowadzenia dzia?alno?ci gospodarczej po??czonej z osi?ganiem korzy?ci z maj?tku Skarbu Pa?stwa lub samorz?du terytorialnego oraz zakazu nabywania tego maj?tku.
Prawo postawienia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w stan oskar?enia przed Trybuna?em Stanu przys?uguje wy??cznie Zgromadzeniu Narodowemu, kt?re dokonuje tego na mocy uchwa?y Zgromadzenia Narodowego, podj?tej wi?kszo?ci? co najmniej 2/3 g?os?w ustawowej liczby jego cz?onk?w.

Prawo do poci?gni?cia innych os?b do odpowiedzialno?ci przed Trybuna?em Stanu przys?uguje wy??cznie Sejmowi. Wst?pny wniosek o poci?gni?cie do odpowiedzialno?ci mo?e by? z?o?ony do Marsza?ka Sejmu przez Prezydenta RP lub grup? co najmniej 115 pos??w.

Za naruszenie Konstytucji RP lub ustawy, albo za przest?pstwo pope?nione w zwi?zki z zajmowanym stanowiskiem (w przypadku Prezydenta RP za przest?pstwo), Trybuna? Stanu wymierza ??cznie lub osobno:
1. Utrat? czynnego i biernego prawa wyborczego w wyborach Prezydenta RP, do Sejmu i Senatu, do Parlamentu Europejskiego oraz w wyborach organ?w samorz?du terytorialnego.
2. Zakaz zajmowania stanowisk kierowniczych w organach pa?stwowych i organizacjach spo?ecznych.
3. Zakaz pe?nienia funkcji zwi?zanych ze szczeg?ln? odpowiedzialno?ci? w organach pa?stwowych i organizacjach spo?ecznych.
4. W odniesieniu do Prezydenta RP – o z?o?eniu go z urz?du.
5. W odniesieniu do innych os?b – utrat? zajmowanego stanowiska, z kt?rego pe?nieniem zwi?zana jest odpowiedzialno?? konstytucyjna.


Wyk?ad przygotowano przy pomocy Encyklopedii Naukowej PWN a tak?e zbior?w pomocy naukowych wydawnictwa C.H. Beck.